ـ 8 سال... ـ

مبانی و شاخص های فرهنگ ایثار و شهادت (مفهوم شناسی و تعاریف)
ارسالی از دفتر مطالعات و تحقيقات بنياد شهيد و امور ايثارگران استان فارس به نقل از سايت اينترنتی "فرهنگ ايثار" (www.FarhangeIsar.com)

چكیده

وقتی صحبت از مقوله فرهنگ ایثار و شهادت می شود، سوالات متعددی در اذهان متبادر می شود. معمولا این سوالات از عدم شناخت صحیح و همه جانبه نسبت به موضوع ایثار و شهادت ناشی می شود. اگر با تحلیل عمیق به این موضوع نگاه كنیم، به تمام شبهات و سوالات نهفته در اذهان پاسخ داده می شود و این چیزی است كه دراین مقاله مختصر در صدد آنیم. مقدمتاً باید گفت عنصر مبارزه با ظلم و تجاوز در تمام جوامع و فرهنگ‌ها امری مقدس و ضروری است و یكی از عناصر مهم درحفظ حیات حقیقی بشریت است كه انسان در طول تاریخ به آن محتاج بوده، لیكن در برهه هایی از زمان و به دلایل شرایطی خاص، این فرهنگ ظهور، بروز و تجلی بیشتری داشته است. هر زمان كه ظالم یا متجاوزی قدعلم كرده است، مردانی غیور با اراده ای پولادین و با فداكاری و از خود گذشتگی درمقابلشان ایستاده و با ظلم و تجاوز مبارزه كرده اند، حال یا در راه هدف والای خود كشته شده اند و یا به فتح و پیروزی رسیده و ظلم و متجاوز را سر جای خود نشانده اند. مصادیق حقیقی چنین مبارزاتی در تاریخ ملل مختلف با هر كیش و آئینی فراوان یافت می شود كه بعضی از نمونه های آن حتی در قصه ها، داستان ها و اشعار سینه به سینه نقل شده است. اما در دین مبین اسلام و بویژه در مكتب تشیع بدلیل ویژگی های خاص در آن و تأكید بر حفظ حیات معنوی و عزت مسلمین در خصوص مبارزه با ظلم، تجاوز و فساد و.... سفارشات و تأكیدات مهمی شده است، لذا در این مقاله مبانی و شاخص های فرهنگ ایثار و شهادت بررسی می شود.

 مقدمه

شهادت اوج تعالی انسان است. در فرهنگ اسلام و بخصوص تشیع ارزشمندترین و گرانبهاترین حركت، شهادت است. شهید كسی است كه با نثار جان خود، درخت اسلام را آبیاری كرده و فساد را ریشه‌كن می كند. شهیدان مقاومت و پویایی جامعه را تضمین می نمایند و به جامعه ظرفیت روحی می بخشند و ضعف و سستی را از بین می برند. اگر خون شهیدان نبود كه شجره طیبه‌ی رسالت را سیراب نماید، نه از اسلام خبری بود و نه از مكتب توحید بخش الهی اثری. اسلام كسانی را كه در راه خدمتگزاری به دین خویش جان می دهند، صاحب مرتبه ای خاص می داند. همین امر (مرتبه خاص) از منابع دست اول (قرآن و حدیث) و منابع دست دوم (سیره، مغازی، علم الرجال و تفسیر) آشكار و هویدا است. در حقیقت پرمحتواترین عنوان در راستای تكامل انسان از دیدگاه متون اسلامی عنوان شهید است. شهید با قطرات خون سرخ و زیبایش، راه اصلی انسانها و خط اصیل سعادت بشر را علامت گذاری می كند تا رهروان در وسط راه گم نشوند، بلكه از پی او با نشانه به پیش روند و به سعادت ابدی دست بیابند و خلاصه شهید كسی است كه از فنا رسته و به ابدیت و بقاء پیوسته است و اما اساس شهادت، مجاهدت در راه خدا و اجرای فرامین اوست. از اینرو تمام كسانی كه بگونه‌ای در راه بشریت خدمت كرده یا جهت احقاق حق یا آزادی یا مبارزه با ظلمی جان خود را ازدست داده اند. به مقام شهات نائل می شوند. همینطور صاحبان اندیشه كه در راه خدمت به بشریت جان باخته اند. در حقیقت این افراد با ازخود گذشتگی و با سوختن و جان در كف نهادن، محیطی فراهم كرده اند تا دیگران در كمال آرامش و آسایش به كار و تلاش خود بپردازند. بهمین دلیل است كه می گویند شهدا شمع محفل بشریتند. در حقیقت شهید با پرتو نور وجود خود، راه را برای حركت و تلاش و جنب وجوش و آسایش دیگران مهیا می سازد كه در غیر اینصورت یعنی در تاریكی و ظلمت ناشی از جهل و بی خبری و ظلم و ستم و تجاوز، مجالی برای حركت باقی نمی ماند.

مفهوم شناسی و تعاریف ایثار و شهادت

برخی كلمات و مفاهیم دارای قداستی هستند كه كم و بیش با تفاوتهایی در همه جوامع بشری مطرح هستند، همچون كلمات شهید و ایثار، كلماتی كه در همه عرفها توأم با قداست و عظمت بدان نگریسته شده است. ایثار در فرهنگ عمید بمعنای بذل كردن، دیگری را برخود برتری دادن و سود او را بر سود خود مقدم داشتن و خود را برای آسایش دیگران به رنج افكندن آمده است (عمید، 1382). ایثار نمود و نماد دیگرخواهی آدمیان است و روح همنوع دوستی آنها را به معرض نمایش می گذارد و گاه تا جایی پیش می رود كه فردی یا حتی جمع كثیری جان خویش را در راه دیگری و دیگران از دست می دهند تا كمال و تمام ایثار و از خود گذشتگی را بر جای آورند و از اینرو است كه چنین افرادی در نگاه ملتها و مردمان هر جامعه ای به سمبل هایی فراموش نشدنی تبدیل می گردند. شهادت فنا شدن انسان برای نیل به سرچشمه نور و نزدیك شدن به هستی مطلق است. شهادت، مرگی از راه كشته شدن است كه شهید آگاهانه و بخاطر هدفی مقدس و به تعبیر قرآن فی سبیل ا... انتخاب می كند. از عبارت فوق چنین نتیجه می گیریم كه هر مرگی نمی تواند شهادت باشد. اولا باید این مرگ با كشته شدن باشد و ثانیا این كشته شدن هم دو شرط اساسی دارد تا شهادت بر آن اطلاق گردد:

1- آگاهانه باشد: آگاهانه بودن بدین معنا است كه انسان خود با بصیرت انتخابگر این نوع مرگ باشد و شرط آگاهانه بودن آن است كه شهید حق و باطل زمان خود را بشناسد و در زیر لواء حق در ركاب امام زمان(عج) خود علیه باطل بجنگد.

2- فی سبیل ا... باشد: قید فی سبیل ا... اشاره بجهت و هدف شهید در جنگ علیه كفار و مشركین دارد و بیانگر این معنا است كه جنگی دارای ارزش است كه هیچ هدفی جز ا... در آن نباشد(مردانی، 1385).

 كلمه شهید در لغت بمعنای گواه و شاهد است و در اصطلاح به كسی كه در راه خدا كشته شده باشد اطلاق می گردد. در اینكه چرا به كشته شده در راه خدا شهید می گویند، وجوه مختلفی بیان گردیده است. در كتاب لسان العرب آمده است، به كشته در راه خدا شهید می گویند، زیرا:

1- ملائكه‌ی رحمت شاهد او هستند كه در اینصورت شهید بمعنای مشهود است.

2- خدا  و فرشتگان الهی شاهدان او در بهشت اند.

3- در روز قیامت او به همراه پیامبر از ملت‌های گذشته شهادت می دهد.

4- او نمرده، شاهد زنده و حاضر است.

5- شهید برای اقامه حق قیام كرده تا كشته شود.

6- شهید ناظر و شاهد بر نعمتها و كرامت‌های الهی است (الانصاری، 711ق، ص 374).

 ابعاد ایثار

ایثار می‌تواند گونه‌های مختلفی داشته باشد. گاه با فداكردن جان صورت می گیرد كه منتهای درجه ایثار می باشد. گاه با دادن مال و زمانی هم با هزینه كردن اعتبار و البته برخی اوقات هم می تواند تركیبی از اینها باشد كه فرد بطور ارادی و بخاطر یك هدف و آرمان مقدس و والا تصمیم می گیرد از حقایق و داشته های خویش اغماض نموده و دغدغه‌ها و دل‌نگرانی ها و منافع غیر را برخود مرجح بداند و در راه برطرف ساختن مشكلات فراروی دیگری گام بردارد.

 تاریخچه فرهنگ ایثار و شهادت

ایثار، از خود گذشتگی یا شهادت كه اصطلاحی اسلامی است، عمری به درازای عمر بشر دارد و كم و بیش در همه جوامع بشری و به اشكال مختلف تجلی یافته است. زیرا كه بشر همیشه و در همه حال به وجود افرادی نیاز داشته است تا در شرایط سخت و دشوار زندگی و نیز در شبهای طولانی و بلند ستم، یار و مددكار وی باشد. فرد یا افرادی كه با حبه كردن خون خود، زندگی تیره و وحشتناك آنان را مبدل به شادی و سرسبزی كند. اسطوره هایی كه با رفتار و كردار و گفتاری متفاوت و گاهی مجرد و انتزاعی، از خود الگویی ساخته كه تا جان باقی است و از آنها به عنوان پشتوانه های مستقیم تاریخ یك ملت یاد خواهد شد. بنابراین واژه ایثار و شهادت همواره واجد عظمت و احترامی است كه این عظمت و احترام در مقاطعی ملازم قداست گردیده است. بدین معنا كه وقتی انسانی به انگیزه برقراری ارزشهای ناب بشری یا دفاع از ناموس شرف یا پاسداشت سنتهای یك جامعه یا برای حفظ حریم باورهای آن كشته شود. به یكی از عالی ترین درجات و مراتبی كه یك انسان ممكن است در سیر تعالی خود نائل شود دست می یابد(ابراهیمان، 1385). اكثر شهادت ها چه در غرب و چه در شرق بر سر استقرار عدالت صورت پذیرفته است. یعنی ایثارگر یا شهید بنا به تشخیص و تمیز شخصی احساس كرده است كه در جایی حقی ضایع شده یا عدالتی خدشه دار شده است و از اینرو برای استیفای حق و یا تامین عدالت از جان خود مایه گذاشته است و گا هی این از خود گذشتگی آن قدر در روند اصلاح و تامین صلح و امنیت و استقرار عدالت و آرامش موثر بوده است كه برخی از درام نویسان سعی كرده اند تا از طریق این مساله در آثار خویش و پرداختن به شخصیت ایثارگر، وی را جاودانه سازند.

در آموزه های زرتشت، بودا، اهورامزدا وكنفوسیوس و... مكرر از ارزش ایثار سخن رفته است و بر مقوله كمك به دیگری، همنوع دوستی و خیر خواهی تاكید و توجه زیادی گردیده است و احسان و گذشت و نیكی از عناصر كلیدی آنها بشمار می رود. در سایر ادیان نیز یكی از توصیه های جدی معطوف بهمین ارزش می باشد. بعبارت دیگر در ادیان یهود، مسیحیت و اسلام، گذشت و ایثار از ارزشهای مهم و اساسی برشمرده شده است و محتوای انجیل، تورات و قرآن شواهدی بر این داعیه قلمداد می گردد. شهادت در نظر یهودیان به اندازه نفعی است كه از آن می برند و این نفع یا بیرونی و در میدان است و یا بصورت زیادی زراعت و محصول. با رجوع به قرآن به مواردی برخورد می كنیم كه در بین یهود، افرادی مثل ساحران فرعون اسم خود را در لیست بلند شهدا ثبت كرده‌اند و این نشان می دهد در عقیده یهودیت ایمان به شهادت و گرامی داشتن شهید وجود داشته است. در نظر مسیحیان، جهاد آمادگی برای مرگ دردناك بخاطر ایمان است. در حقیقت، مسیح نیز شهیدی است كه جان خود را فدای رستگاری و آسایش انسان می كند. جان می بازد و آگاهانه تن به صلیب می سپارد تا موجب نجات بشریت گردد. لیكن پس از ترك قفس تن به ملكوت اعلا رهسپار می شود یعنی به نزد پروردگار می رود تا در جوار او باشد. اساس اسلام بر پایه فطرت بشر است و كمال او را در بر دارد و قوانین فردی و اجتماعی براساس آن تضمین شده است. در نظام ارزشی اسلام، شهادت معیاری است كه بیشتر ازرشها و اعمال صالح با آن سنجیده می شود و شهدا جایگاه خاصی دارند. شهید در عالم برزخ در جوار رحمت الهی و روزی درخور تنعمات بهشتی است و شادمان و خوشحال به آرامش دست یافته است. در شهادت كالای مورد معامله جان و مال است و خریدار خداوند بزرگ است و فروشندگان انسانهای مؤمن هستند كه خیر را برای خود خریده اند. اما نكته‌ی مهم آن است كه در دین مبین اسلام ایثار بطور برجسته ای ظهور و بروز پیدا كرده است و در آیات قرآن و روایات از پیامبر اسلام و سایر معصومین می توان شواهد متواتر و فراوانی را آشكار ساخت و بویژه آنكه هم پیامبر اسلام و هم امامان شیعی در حیات روزمره و معمول خویش آن را بشكل عملی و تجربی به كار گرفته اند. چنانچه در طول تاریخ امام حیسن(ع) و اهل بیتش در طول تاریخ برای تشیع به یك رمز و شعار و هویت انقلابی و خصیصه لاینفك تشیع تبدیل شده است و پویایی شیعه ناشی از دو چیز است، گذشته سرخ (عاشورا) و آینده سبز (مهدویت). پیروان اهل بیت در هر زمان و هر عصری برای حفظ این رمز و شعار از جان گذشته اند.

جامعه ایرانی و ایرانی ها قبل از ورود اسلام، آراسته به ارزشهای عدیده ای از جمله گذشت و مساعدت به خلق بوده است. اما متعاقب ورود اسلام به ایران، برخی از ارزشهای جدید ظهور و بروز می یابند و برخی ارزشهای پیشین هم برجسته تر می شوند و البته برخی هم به حاشیه رانده می شوند. بعبارت دیگر فرهنگ ایرانی -اسلامی، برخی ارزشها را پررنگ می سازد كه این ارزشها به مرور زمان منشأ تحولات زیادی می گردند. ارزشهای حاكم بر جامعه‌ی ایرانی گذشته ای پرفراز و فرود دارند و طی چندین دهه گذشته، گاه فعال و مؤثر و زمانی هم غیر فعال و یا كم تأثیر ظاهر شده اند. در این رهگذر، ارزشی همچون ایثار نیز فارغ از این قاعده نبوده است و تا چند دهه اخیر نمود آن را در لابلای زندگی معمولی مردمانش بطور محسوس می توان دید و اشكال گوناگونی از كمك به دیگری، گذشت و فداكاری در این سرزمین مشاهده می شود. مقوله‌ی ایثار و شهادت بعنوان والاترین شكل ایثار در ربع قرن اخیر و در دوران انقلاب اسلامی و بویژه جنگ تحمیلی ایران و عراق به یك باره جایگاه والایی در عرصه‌ی اجتماعی پیدا می كند و حتی از متغیرهای اصلی در تبیین هم پیروزی انقلاب و هم عدم شكست در جنگ محسوب می گردد. علاوه بر آن بعلت درگیری قشر قابل توجهی از مردم در آن، مقوله‌ی ایثار و شهادت گستره‌ی وسیعی پیداكرده و به یك مسأله جمعی تبدیل شد. از آنرو كه تعداد قابل توجهی از مردم در جنگ شهید و یا مجروح و مفقود و اسیر گردیدند كه با احتساب خانواده های این افراد وسعت مساله هویدا است(آقاپور، 1385).

ایثار و شهادت در نظر ادیان مختلف

منبع: (آقاپور،1385)

اركان شهادت

شهادت در مكتب قرآن و تشیع دارای هفت ركن است:

1- داشتن ایمان بخدا، پیامبر و ائمه معصوم

2- گزینش آگاهانه

3- به فرمان خدا ورسول خدا(ص) بودن(پیروی از سنت و عترت)

4- ایثارگری برای خشنودی خدا و رسیدن به قرب او

5- پیكار كردن برای اعلاء كلمه حق و ریشه كن نمودن باطل

6- در معیت خدا و اولیاء خدا بودن(رضوانی، 1385، ص117و118).

مبانی شهادت در قرآن كریم

آیات فراوانی در قرآن كریم به مساله شهادت اشاره نموده است. در این قسمت به برخی از این آیات اشاره می شود.

1- «ولاتحسبن الذین قتلوا فی سبیل ا... امواتا بل احیاء عند ربهم یرزقون»، هرگز نپندارید كه شهیدان راه خدا مرده‌اند، بلكه زنده به حیات ابدی شدند و در نزد پروردگارشان متنعم خواهند بود(سوره آل عمران، آیه 169).

به شهادت فوز عظیم گفته شده است، چرا كه شهید با شهادت خود به هدف نهائی كه لقاء پروردگار و مقام در جوار عند ربهم باشد رسیده است و در این مسابقه نهائی پیروز شده و بعد از مسابقه‌ی نهائی دیگر آزمایشی نیست. مقام عند ربهم عالی‌ترین مقام انسانی است و بعبارت دیگر كمال نهائی انسان است كه هیچ حائلی میان انسان و خدا وجود ندارد. در واقع اتصال به مقام ربوبی و لقاء الهی و نهایت كمال انسان است. چه جایگاهی از آن بالاتر كه عاشق را در جوارمعشوق جای دهند و این همان چیزی است كه انسانها حقیقتا در جستجوی آن هستند.

2- «و لا تقولوا لمن یقتل فی سبیل ا... اموات بل احیاء و لكن لاتشعرون»، به كشته شدگان در راه خدا مرده نگویید چرا كه زنده‌اند، لكن شما درك نمی كنید(سوره بقره، آیه 154).

3- «والذین قتلوا فی سبیل ا... فلن یضل اعمالهم سیهدیهم و یصلح بالهم و یدخلهم الجنه عرفها لهم» و آنان كه در راه خدا كشته شدند، هرگز خداوند اعمالشان را ضایع نمی گرداند، آنها را هدایت كرده و امورشان را اصلاح می فرماید و در بهشتی كه قبلاً به آنان شناسانده وارد خواهد كرد(سوره محمد، آ‌یات 4 الی 6).

4- «و من یقاتل فی سبیل ا.. فیقتل او یغلب فسوف نؤتیه اجراً عظیماً» و هركس در جهاد در راه خدا كشته شد و یا فاتح گردید، اجر عظیمی به او عطا خواهیم كرد. نتیجتاً انتخاب آگاهانه شهادت در سایه‌ی تفكر صحیح است كه این اجرها را برای شهدا به ارمغان می آورد(سوره نساء، آیه 74).

5- «اگر در راه خدا كشته شوید یا بمیرید، آمرزش و رحمت خدا بهتر از هر چیزی برایتان خواهد بود»(سوره آل عمران، آیه 157).

6- «ان ینصركم ا... فلا غالب لكم»، اگر خدا یاریتان كرد، دیگر كسی برشما غلبه نمی كند(سوره آل عمران، آیه 157).

مبانی ایثار و شهادت در احادیث و روایات

احادیث و روایات متعددی پیرامون شهید و مقام والای آنان نقل شده است كه به پاره ای از آنها اشاره می شود. پیامبر (ص) فرمودند: خداوند برای شهیدان هفت خصلت مقرر كرده است :

1- با نخستین قطره خونی كه از خون او ریخته می شود، تمام گناهان او مورد عفو قرار می گیرد.

2- سرش در كنار دو حور از حوریان بهشتی قرار می گیرد و آنها غبار از چهره شهید پاك می كنند و به او خوش آمد می گویند، او هم متقابلاً به همسران بهشتی خود مرحبا می گوید.

3- از لباس های بهشتی بر اندامش می پوشانند.

4- پذیرایی كنندگان بهشتیانی كه وارد بهشت می شوند، با عطرهای بهشتی او را عطرآگین می كنند.

5- جایگاه خود را در بهشت می بیند.

6- به روحش گفته می شود در هر كجای بهشت كه می خواهی استراحت كن.

7- به وجه ا.. نظر می كند و این موضوع رضایت و خشنودی برای هر پیامبر و شهیدی است(العاملی، 1104 ق، ص 10).

رسول اكرم(ص) می فرمایند: «هیچ منظره ای نزد خداوند محبوبتر از قطره خونی كه در راه خدا ریخته شود، نیست» (العاملی، 1104ق، ص 8).

حضرت علی(ع) می فرمایند: «خدا شهدا را در روز قیامت با بها و جلالی وارد می كند كه اگر انبیاء از مقابل اینان بگذرند و سوار باشند، به احترام اینان پیاده می شوند»(نصرتی، 1380).

حضرت علی (ع) می فرمایند: «خدا شهدا را در روز قیامت با بها و جلالی وارد می كند كه اگر انبیاء از مقابل اینان بگذرند و سوار باشند، به احترام اینان پیاده می شوند»(نصرتی، 1380).

حضرت علی(ع) در خطبه ای محبوب ترین مرگ را شهادت می داند و آن را جای گرفتن درخانه امن الهی معرفی و بیان فرموده كه شهادت به خاطر فی سبیل ا.. بودنش از هر انگیزه خویشتن پرستی منزه است. شهادت در كلام امام بزرگترین شرف و افتخار است و با تمام عظمتش آرزوی نیل به آن را دارد و امید به شهادت را قوی ترین انگیزه برای بردوش گرفتن مسئولیت ها در كنار امتش عنوان می كند. هیجان و عشق توصیف ناپذیر آن حضرت به شهادت آن چنان است كه در محراب شهادت عبارت فزت و رب الكعبه را برزبان جاری می سازد.

امام صادق (ع) به نقل از پیامبر اكرم (ص) فرمودند : « فوق كل بربرحتی یقتل الرجل فی سبیل ا...، فاذا قتل فی سبیل ا... عز و جل فلیس فوقه بر...» بالاتر از هر نیكی، نیكی برتری است تا اینكه شخص در راه خدا كشته شود، پس هنگامی كه در راه خداوند عز و جل كشته شد، نیكی بالاتر از آن نیست (المحلسی، 1111ق، ص 10).

از امام صادق (ع) است كه از پیامبر اكرم (ص) پرسیدند : چرا شهید در قبرش مورد امتحان و ابتلاء قرار نمی گیرد؟ فرمودند: « شمشیربالای سرش (هنگام شهادت) برای امتحان و ابتلا او كافی بود »(العاملی، 1104 ق، ص 6).

امام علی (ع) می فرمایند : « راستی كه گرامی ترین مرگ ها كشته شدن در راه خدا است. سوگند به ان كه جان پسر ابوطالب دردست اوست كه هزار ضربت شمشیر برمن آسانتر ازمرگ بربستر است »(الرضی، 406ق، خطبه 122).

امام علی (ع) بعد از شهادت محمد بن ابی بكر به عبدا.. بن عباس می نویسد : « به خدا سوگند اگر علاقه من به هنگام پیكار با دشمن در شهادت نبود و خود را برای مرگ در راه خدا آماده نساخته بودم دوست می داشتم حتی یك روز با این مردمی كه محمد بن ابی بكر را تنها گذاشتند روبرو نشوم »(الرضی، 406 ق، ص 945).

حضرت فاطمه زهرا (س) در خطبه معروف خود می فرمایند : « والجهاد عزاً للاسلام»، جهاد موجب عزت اسلام است.

امام حسین (ع) می فرمایند : « ان الجهاد باب من ابواب الجنه »، همانا جهاد دری از درهای بهشت است. مولایی كه به عنوان برترین چهره حماسی تاریخ شناخته شده است. هم او كه با شهادت خود الگوی همه آزاد مردان عرصه نبرد حق و باطل گردیده، او كه منطق اش منطق عشق و شور سوختن و گداختن بود. آزاده ای كه با شهادت خود چنان مسیح با دم جان آفرین خود، هستی دوباره ای بركالبد اسلام جوانان ایران دمید. حضرت در شب عاشورا اصحاب خویش را جمع كرده خطاب به آنها چنین فرمود : « فجمع اصحابه عند قرب الماء» آنها را نزدیك خیمه ای كه در آن مشك های آب بود جمع كرد. با این آبها غسل كنید و خود را بشویید و بدانید كه این آخرین توشه شماست از آب دنیا. سپس فرمود: خداوند را ثنا می كنم و شكر می كنم و درهر شرایطی كه قرار بگیرم سپاسگزار او خواهم بود. سپس ادامه می دهند كه من اصحابی از اصحاب خودم بهتر و با وفاتر سراغ ندارم. اما به همه شما اعلان می كنم كه این قوم جز با شخص من با كس دیگری كار ندارند. اینها وجود مرا مزاحم خودشان می دانند. از من بیعت می خواهند كه من بیعت نمی كنم. اگر من را از بین ببرند به هیچ كدام شما كاری نخواهند داشت. اما شما با من بیعت كرده اید و من به همه شما اعلان می كنم كه بیعت خودم را از شما بر می دارم. پس شما اجباری برای ماندن ندارید و می توانید بروید. چنان كه ملاحظه می شود، امام به خوبی از كاری كه می كنند مطلع می باشند. هفتاد و دو تن در برابر چند هزار یاغی مسلح بدیهی است كه هیچ منطقی جز منطق شهادت محماسه پاسخگوی این رودرویی نمی باشد(ابراهیمیان،1385).

انگیزه های شهادت طلبی

به طورخلاصه می توان انگیزه های شهادت طلبی را این گونه برشمرد :

6- پالایش روح و آمرزش گناهان با نظر به وجود ا... و پیوستن به لقا و تقرب الی ا...

7- امر به معروف و نهی از منكر و احیاء و اشاعه سنت های الهی و قبول در امتحان الهی و ذلت ناپذیری و ایثار در راه ارزش های متعالی

8- الگوسازی برای جامعه از طریق حماسه آفرینی و تحریك احساسات برای ترویج حق طلبی و انجام مسئولیت اجتماعی و حساسیت در مقابل سرنوشت جامعه

9- تزریق خون تازه به پیكر اجتماع و تقویت روحیه انقلابی در آحاد مردم

10- انتخاب بهترین و هنرمندترین و زیباترین نوع مردن

11- حضور در صحنه جهاد فی سبیل ا.. كه بستر شهادت طلبی و ادای تكلیف

12- سیرو سلوك معنوی و طی طریق در آخرین و والاترین مراحل عرفانی و فنای فی ا.. و اثبات عشق حقیقی به معشوق (مردانی، 1385).

جمع بندی و نتیجه گیری

شهادت بالارتین وآخرین مرحله از خودگذشتگی (ایثار) است. جان را دركف خود قرار دادن در اره هدفی متعالی جهت فدا نمودن است و جوهره آن عاشق، مختار، با اراده وهدفمند بودن است. خمیره عصاره فرهگ ایثار وشات، از خود گذشتگی واخلاص و آزادمنشی هدفمند است. صفات متجلی در شهدا، نترسیدن از مرگ، شفقت، آزادمنشی، ایمان وپرهیز از شهوت طلبی، ثبات در قدم وصداقت درعمل می باشد. جوهره وصفات شهید، فرهنگی را ترویج می كند كه در آن باید ایثار واز خودگذشتگی در تاروپود زندگی نمایان گردد وگمنامی وفارغ ازمنیت ها و در نظرگرفتن منافع جمع در راستای ایمان دینی به یك وظیفه تبدیل گردد. فرهنگی كه با خود خواهی، خود كامگی سر ستیز دارد و با آزادمنشی در دنیای خاكی سروفاق دارد. فرهنگی كه الگو ازشهدای تاریخ می گیرد و در این وادی حسین بن علی(ع) چون سرمشقی تابناك است. برای ایثارگر ها در راه خدا، فدا نمودن نه از بهر طمع بهشت و نه از سراجبار و تسلیم و نه از سر نادانی، انقلاب شكوهمند درونی است كه همانند مولا علی(ع) درنبرد با عمر بن عبدود، پاسخ توهین وتف انداختن دشمن را با درنگ می دهد و این درنگ مولا نشات گرفته از اخلاص و روحیه ایثار است. چرا كه بدون این درنگ او به خواسته هوا و هوس و منیت اجابت می نمود. ترویج فرهنگ ایثار و شهادت نیاز به لوازمی دارد كه ابتدا با شناخت درست جوهره ایثار و شهادت و در گام بعدی تجلی این جوهره در نقل و عمل مروجین فرهنگ سازان و مدیران ارشدكشور دربستر جامعه جاری می شود وبه تبع آن جامعه از بركت مادی و معنوی آن برخوردار می گردد. در پایان دو پیشنهاد برای ترویج فرهنگ ایثار و شهادت در جامعه ارائه می گردد.

1- یكی ازعوامل شكل دهنده فرهنگ جوامع، ‌قصه ها و داستانهایی است كه نسل به نسل منتقل می شود. لذا پیشنهاد می شود داستان نویسان وآنهایی كه در كار قصه ورمان قلم می زنند، روحیات،خلقیات، مبارزات،تلاشهای خستگی ناپذیر، خاطرات ایثارگران وشهدا درلابلای صفحات كتابها رقم بزنند ونقشی در جاودان نمودن آنها داشته باشند تا به عنوان سیره و روش زندگی،‌ الگو بخش نسلهای بعدی شوند.

2- انجام تحقیقات مختلف درخصوص نقش جهاد وشهادت در پیروزی ملت، شكل گیری مبارزات حق علیه باطل، علل و عوامل ترویج فرهنگ شهادت و ایثار، بررسی موانع ترویج این فرهنگ و صدها عنوان تحقیقی دیگر و همچنین ترجمه این اثرها به زبانهای مختلف ونیز ترجمه آثار فرهنگی ـ مبارزاتی دیگر كشورها به زبان فارسی می تواند منبع ارزشمندی برای آشناكردن نسل های بعد با فرهنگ جهاد وشهادت باشد.

 منابع

 قرآن كریم

آقاپور، علی.(1385). ایثار وماهیت اجتماعی وفرهنگی آن. گرفته شده از سایت فرهنگ ایثار.

ابراهیمیان، فرشید.(1385). ایثار و شهادت درایران وجهان ازاسطوره تاشخصیت های دراماتیك. گرفته شده از سایت فرهنگ ایثار.

العاملی، محمدبن الحسن.(1104ق). وسائل الشیعه. ج 11. قم: موسسه آل بیت(ع).

المجلسی، محمد باقر بن محمد تقی.(1111ق). بحارالانوار الجامعه لدرراخبارالائمه الاطهار. بیروت: موسسه الوفاء.

الشریف، الرضی.(406ق). نهج البلاغه.(ترجمه: سید علی نقی فیض الاسلام).تهران: جاویدان.

الانصاری، محمد بن مكرم المصری.(711ق). لسان العرب. ج2.بیروت: داراحیاء التراث العربی.

رضوانی، علی اكبر.(1385). فلسفه شهادت. گرفته شده از سایت فرهنگ ایثار.

عمید، حسن.(1382). فرهنگ عمید. تهران: امیر كبیر.

مختاری پور،حسن.(1381). فرهنگ ایثار و شهادت، ضرورتی برای همه دوران ها. روزنامه كیهان. شماره 175.

مردانی،محمدحسین. (1385). شهادت،اوج تعالی انسان. گرفته شده ازسایت فرهنگ ایثار.

نصرتی، مرضیه.(11380). مبانی نظری شهادت در قرآن وكتاب مقدس. پایان نامه كارشناسی ارشد رشته الهیات. معاونت پژوهشی بنیاد شهید انقلاب اسلامی.