تبیین عنصرهای فرهنگ ایثار و شهادت

محمد علی آقامیرزایی

درفرهنگ عمومی بشریت در میان انسانها، همیشه افراد سلحشور و فداكار كه خود رابرای نجات دیگران به خطر می انداختند، مورد تكریم و احترام بوده و در مورد آنها اشعار، سخنان نفر و نوشته های بسیاری به نشانه قدر شناسی بای مانده است، حتی كسانی كه خود شهامت از خودگذشتگی ندارند و در برابر عظمت انسانهای از جان گذته سر به احترام فرد آورده، كرنش می كنند و زبان به مدح و ستایش آنان می گشایند.

در فرهنگ دینی نیز ایثار و شهادت علاوه بر ارزش معنوی و روحانی بسیار بالا نیكنامی و نزدیك شدن به خداوند را در پی دارد و حتی در قرآن براین عمل تاكید سیاری شده و به صراحت از شهدا به عنوان زندگانی كه د پیشگاه حق روزی می خورند نام برده شده است.

اما تبیین عناصر فرهنگ ایثار و شهادت نیاز به ارائه یك پیش زمینه مفصل و تحلیل اساسی در دوره های مختلف دارد كه در حوصله این نوشته نمی گنجد و كماكان در حد بضاعتمان با ایجاد بسیار به شكل فشرده عنصرهای اساسی این فرهنگ جاودان و گران سنگ را بررسی می كنیم.

ابتدا بهتر است واژه ایثار و شهادت را تعریف كنیم و سپس به تبیین عناصر اساسی آن بپردازیم.1 ایثار : این كلمه در فرهنگ بزرگ سخن، حسین انوری به معنای بذل و گذشت كردن از حق خود برای دیگران نفع دیگری یا دیگران رابا خود ترجیح دادن آمده است. در لغت نامه دهخدا این كلمه به معنای غرض دیگران را برخود مقدم داشتن، برگزیدن و منفعت غیر را بر خود مقدم داشتن. برگزیدن و منفعت غیر را بر خود مقدم داشتن و این كمال درجه سخاوت است به كاررفته. س 175. ص 543 و8 ص 32.

شهادت: یعنی كشته شدن در راه خدا آن كه به شهادت دست یافته و در راه خدا كشته شده بود به فرموده شهید مطهری شهادت مرگ آگاهانه در راه هدف مقدس است، عملی اختیاری و كاملا آگاهانه كه برای بهبود و شرایط و یاری به هم نوعان برگزیده می شود. شهید مطهری از شهدا به عنوان شمع محفل بشریت یاد كرده است.

خداوند انسان رابه دمیدن روح خود مفتخر نموده و این راز شكوه و عظمت بعد معنوی و شخصیت ملكوتی انسان است و ارزش جسم خاكی تنها در حفاظت و مراقبت از روح خداوند است. از دیدگاه قرآنزندگی در ابدیت تجسم می یابد. چنان كه در آیه 64 سوره عنكبوت بدان اشاره شده است كه این"زندگی دنیا چیزی جز سرگرمی و بازی نیست و زندگی واقعی در سرای آخرت است اگر می دانستند. "

قهرمانی می دهند و جامعه را از سكون و ركود باز می دارند. استاد ش شهید مطهری می نویسد : بزرگ ترین خاصیت حماسه الهی می میرد. شهید آن حماسه مرده را از نو زنده می كند.لذا اسلم همیشه نیازمند به شهید است حماسه های جدید و آفرینش های تازه.

عنصر دیگر نیكوكاری به كمال و پرورش خصائل پسندیده در جامعه به عنوان الگویی نامی است. قرآن بالاترین درجه نیكوكاری را انفاق و گذشت از آن چه كه مورد علاقه شدید انسان است معرفی می كند وجه علاقه ای بیشتر از گوهر جان كه فرد آن را برای اعتلای نیكوكاری در حداعلی فدا كند. خداوند در آیه 92 سوره آل عمران می فرماید: هرگز به حقیقت نیكوكاری نمی رسید مگر اینكه ازآن چه دوست می دارید ( در را ه خدا) انفاق كنید. از این رو در جای جای قرآن به این كه به مسكین و یتیم و اسیر غذای مورد نیاز خود را اعطا كنید تاكید شده است و اطعام كردن در حالی كه خود نیازمند هستید عملی توام با ایثار در هنگام نیاز شدید است كه همه را در بر می گیرد و بالاترین چیز كه مورد علاقه انسان است و موجب تلاش و كوشش اوست. وقتی فرد به اوج عظمت و فداكاری برسد این بهترین سرمایه وگروهرس را در راه خدا ایثار می كند.

از این روست كه بین سابقون و مقیان واقعی مسابقه ای در نیكی وبه وجود می آید كه سبب خشنودیخداوند می شود و خدای تعالی به آن كه سبب خشنودی خداوند می شود و خدای تعالی به آن فخر فروخته و از این انسان ها به نیكی یاد می كند و این انسان اشرف مخلوقات به معنای واقعی است. السابقون، السابقون، اولئك المقربون اینان درجه نزدیكی به خالق یگانه را دریافت می دارند و این مسابقه خوبی ها بهترین الگو برای تمام جوامع و یكی از برجسته ترین عناصر فرهنگ ایثار و شهادت است.

عنصر دیگر این فرهنگ انتخاب آگاهانه مرگ است آنان كه در راه خدا جهاد می كنند و در سماع تیر و تركش مرگ جانانه به سماع عرافانه شهادت می پردازند با آگاهی تمام دست به انتخاب می زنند و باری كسب رضایت خالق و بهبود خلق جانانه می كوشند و به اوج اخلاص می رسند.

اخلاص و گذشتند از صافی های گوناگون برای یافتن ناب ترین گوهر موجود نیز یكی دیگر از عناصر این فرهنگ والا و بی نظیر است. مطهری می نویسد : شهادت واژه ای است كه در اسلام قداست خاصی دارد. در عرف خاص اسلامی هاله ای از نور این كلمه را فرا گرفته است این كلمه در همه عرف ها توام با قرائت و عظمت بشیرت یاد كرده است.

خداوند انسان را به دمیدن روح خود مفتخر نموده و این راز شكوه و عظمت بعد معنوی و شخصیت ملكوتی انسان است و ارزش جسم خاكی تنها در حفاظت و مراقبت از روح خداوند است. از دیدگاه قرآن زندگی در ابدیت تجسم می یابد. چنان كه در آیه 64 سوره عنكبوت بدان اشاره شده است كه این زندگی دنیا چیزی جز سرگرمی و بازی نیست و زندگی واقعی در سرای آخرت است اگر می دانستند.

یا در آیه 7 سوره روم می فرماید "آنها فقط ظاهری از زندگی دنیا را می دانند و از آخرت (و پایا كار) غافلند."

تها موجودی كه داری زندگی واقعی است خداوند است چنان كه در آیات 26 و 27 سوره الرحمن خداوند می فرماید:"همه كسانی كه روی آن زمین هستند فانی می شوند و تنها ذات ذوالجلال و گرامی پروردگارت باقی می ماند."

انسان كامل، مشتقات ملاقات و وصل به یگانه معبود و خداوند باند مرتبه و صاحب تمام كائنات و هستی است. این نگرش نبوت به نظام هستی و فلسفه آفرینش، مرگ رابرای انسان لذت بخش و خوشایند می سازد، خاصه مرگی را كه در راه رضای خداوند و بذل جان برای دیگر موجودات اوست و در نهایت خشنودی یگانه هستی بخش را به دنبال دارد.

ازاین رو عنصر اساسی فرهنگ ایثار و شهادت پیوستن به خالقیكتاست كه سرمنشا و پایه اساسی و ستون این فرهنگ را تشكیل می دهد.

فداكاری ارزش جهانی و فرامذهبی است و همه به آن به دیده تكریم و احترام می نگرند و از این رو همیشه قهرمانان و ایثارگران در اذهان عمومی انسان ها و حافظه تاریخی اقوام، زنده و جاویدند، چنان كه خداوند مژده این امر را به انسان ها داده است.

از او هستیم و به او می پیوندیم. این عنصر اساسی فرهنگ ایثار و شهادت است گذشتن اززندگی حقیر و فانی این دنیا، برای پیوستن به خالق بزرگ و یكتا و زندگی در كنار او تا ابدیت.

عنصر دیگراین فرهنگ بی مانند كرامت و منزلت انسان است. انسانی كه به خاطر رضای خالق خدمت به خلق جان خود را فدا می كند در زمره افراد برگزیده جای داده و خود را به مرتبه ای والا هدایت می كند. او پوسته تنگ و حقیر این دنیا را می شكافد و هم چون كرمی در پیله دنیا پروانه وار به معبود خود می پیوندد و عزت و سعادت جاوید می یابد. خداوند در آیه ی 38 سوره توبه می فرماید :"ای كسانی كه ایمان آورده اید! چرا كه هنگامی كه به شما گفته می شود به سوی جهد در راه خدا حركت كنید بر زمین سنگینی می كنید (و سستی به خرج می دهید)؟ آیا به زندگی دنیا به جای آخرت راضی شده اید؟ یا اینكه متاع فربیده دنیا در برابر آخرت جز اندكی نیست."

عنصر مهم دیگر این فرهنگ عزت یافتن در دنیا و آخرت است چنان كه پیامبر اكرم(ص) می فرماید : هیچ قطره ای نزد خداوند عزیز و بزرگ، محبوب تر از حفره خونی كه در راه خداریخته شود نیست. هیچ وقت خون شهید هدر نمی رود، خون شهید به زمین نمی ریزد، خون شهید هر قطره اش تبدیل به صدها قطره و هزارها قطره، بلكه به دریایی از خون می گردد و وارد پیكر جامعه می شود.(كلینی 5315).

از دیگر عناصر فرهنگ ایثار و شهادت می توا به پویایی و تكامل انسان اشاره كرد.انسانی كه خود را آماده می كند تا به مرحله ای برسد كه جان فدای دوست كندانسانی پویاست كه همواره رو به سوی كمال دارد و این كمال گرایی كه در جان همه انسان ها به شكل فطرت وجود دارد فقط توسط عده ای خاص پرورده شده و به مرحله تكامل می رسد. آنان اهل حركت و هجرتند و لحظه ای آرام نمی گیرند و ایستادگی می كنند و سكون را موجب مرگ به ذلت و خواری می پندارند.

اینان با انتخاب شهادت در كلبد جامعه روح حركت و حماسه و رضایت خالق و بهبوداوضاع خلق جانانه می كوشند و به اوج اخلاص می رسند.

اخلاص و گذشتن از صافی های گوناگون بارییافتن نابترین گوهر موجود نیز یكی دیگر از عناصر ای فرهنگ والا و بی نظیر است.مطهری می نویسد : شهادت واژ ه ای است كه دراسلام قداست خاصی دارد درعرف خاص اسلامی هاله ای ازنوراین كلمه را فراگرفته است این كلمه درعرف هاتوام قرائت وعظمت است. چیزی كه هست معیارهای وملاك ها متفاوت است ازنظر اسلام هركس به مقاومت و در جه ی شهادت نائل آید، یعنی واقعا در راه هدف های عالی اسلامی به انگیزه ی برقراری ارزشهای واقعی بیشتر كشته بشود به یكی از عالی ترین و اقعی ترین درجات و مراتبی كه یك انسان وممكن است كه در مسیر صعودی خود نائل شود رسیده است.

شهید كسی است كه به فداكاری و از خودگذشتگی خود و با سوختن و خاكستر شدن محیط را برای دیگران مساعد می كند.

شهید مثل شمع است كه خدمتش از نوع سوختن فعالی شدن و پرتو افكندن است، تادیگران در این پرتو كه به بهای نیستی او تمام شده بنشینند و آسایش یابند و كار خویش را انجام دهند. اری شهید شمع ومحفل بشریتند. آنان كه هستی خود رابرای وصال به دوست مهیا كرده اند از دامهای منیت رهیده و شیطان را در بند كشیده و او را به یاس كشانده اند. شهید به زندگی راستین می رسد و عنصر قرب الهی رابدست آورده است و الگویی بی مانند برای دیگران می سازد و این را شاید بتوان یكی دیگر از عناصر اساسی این فرهنگ به حساب آورد چراكه همواره قهرمانانی و شهدای الگویی برای انسانهای آزاده و جوانان و نوآمدگان در جوامع بشری به حساب می آیند.

برای این ها همه قطره ای بود از دریای عناصر این فرهنگ گران سنگ كه وقعا تبیین آن صدها قلم و خروارهاكاغذ می طلبد. برای شهید این چكیده تلنگری باشد برای محققین كه هرچه بیشتر دراین ضمینه بنویسند و اندیشه كنند و پرده ازجنبه های بی حد این فرهنگ بی مانند یعنی فرهنگ ایثار و شهادت بردارند.