عوامل مؤثر بر پدیدآیی و گسترش فرهنگ ایثار و شهادت
عوامل مؤثر بر پدیدآیی و گسترش فرهنگ ایثار و شهادت
ارسالی از دفتر مطالعات و تحقيقات بنياد شهيد و امور ايثارگران استان فارس به نقل از سايت اينترنتی "فرهنگ ايثار" (www.FarhangeIsar.com)
چکیده:
دست یافتن به فرهنگ پر ارزش ایثار و شهادت و گسترش دادن آن در همهی سطوح اجتماع به هماهنگی تمام مجموعههای تأثیرگذار و استفادهی بهینه از همهی امکانات و ابزارهای فرهنگ ساز جامعه نیاز دارد. خانوادهها به عنوان اولین و مهمترین پایگاه شکلگیری و رشد شخصیت و فرهنگ افراد، جدیترین وظایف و مسؤولیتها را در این عرصه برعهده دارد. وسایل ارتباط جمعی همچون صدا و سیما، روزنامهها و... دومین دسته از عوامل تأثیرگذار فرهنگی هستند که میتوانند هماهنگ و همراه با خانه و مدرسه و دانشگاه، نرمافزار لازم را برای ساختن و گستردن فرهنگ ایثار و شهادت در تمام لایههای اجتماع مهیا نمایند.
مراکز آموزشی، از کودکستان گرفته تا دانشگاه سومین مجموعهای هستند که می توانند با تهیه منابع علمی مناسب و رفتارهای صادقانه و محبتآمیز و منطقی و فضاسازی هدفمند محیط آموزشگاهها، فرهنگ ساخته شده توسط خانوادهها را در دل و جان دانشجویان نهادینه ساخته و آنان را آمادهی ایثار و فداکاری در راه حق نمایند.
مقدمه:
در یک فرایند طبیعی برای شکلگیری فرهنگی خاص، ابتدا افراد جامعه نسبت به موضوعات و عناصر تشکیل دهندهی آن فرهنگ و مسایل مطرح در آن آشنایی پیدا میکنند و سپس با آگاهی یافتن از مزایا و آثار موجود درآن، انگیزه و تمایل لازم نسبت به آن فرهنگ وجودشان را فرا میگیرد. آنگاه برای دستیابی و بهرهمندی ازآنچه شناختهاند دست به تلاش و کوشش خواهند زد.
بدین صورت فرهنگ مورد نظر گلیم خویش را در آن جامعه پهن کرده و هنگام را به مهمانی بر سر خان فرهم شده دعوت خواهد نمود. بنابراین چنانچه اجتماعی بخواهد از آثار سازنده و دستاوردهای پیش برندهی فرهنگ ایثار و شهادت بهرهمند گردد لازم است آگاهانه، هدفمند و برنامهریزی شده برای ایجاد و گسترش این فرهنگ سعی و کوشش کرده و هر یک از عوامل تأثیرگذار در این عرصه را به گونهای چینش کند که در جمع، از کارکرد مناسب آنها به اهداف گرانسنگ خویش نایل آید.
به همین دلیل صاحب این قلم بر آن است تا به روش کتابخانهای و تجزیه و تحلیل دیدگاههای صاحب نظران امور فرهنگی، تربیتی برخی از نهادهای مؤثر در این میدان و وظایفی که هر کدام ازآنها برای ساختن و گسترش چنین فرهنگی برعهده دارند را معرفی و اهمیت و نقش هر یک را در این عرصه تشریح و تبیین نماید.
خانواده، رسانههای جمعی و مراکز آموزشی از جمله نهادهای بسیار تأثیرگذار در پدیدآیی و گسترش فرهنگ ایثار و شهادت هستند که در این مقاله به طور جداگانه جایگاه، نقش و مسؤولیت هر کدام از آنها مورد بحث و بررسی قرار گرفته و راهکارهای لازم در هر زمینه ارایه خواهد شد.
1- خانواده و نقش آن در پدیدآیی و گسترش فرهنگ ایثار و شهادت
به تأیید همهی روانشناسان و متخصصان علوم تربیتی، خانواده نخستین پایگاه شکلگیری شخصیت و باورهای آدمیان است، بدین سبب در نخستین بخش این جستار چگونگی تأثیرگذاری خانواده و نقش آنها در پدیدآیی و گسترش لفرهنگ ایثار و شهادت در دورههای مختلف زندگی فرزندان را مورد بحث و بررسی قرار خواهیم داد:
1-1- انعقاد نطفه و آغاز مسؤولیت والدین
هر چند کار اصلی فرهنگ سازی و تربیت هدفمند فرزندان پس از تولد آنها و بهویژه از هنگامی که آنان توان عقلی کافی برای دریافت پیامهای پرورشی را دارا شدند آغاز میشود، لکن مسؤولیت پدر و مادر پیش از آن و حتی پیش از دوران جنینی کودک، یعنی زمان انعقاد نطفه، شروع خواهد شد.
«چنانچه زوجین قبل از فرزنددار شدن، شرایط روحی، اخلاقی و معنوی مناسبی کسب کنند و با استفاده از روزی حلال مقدمات پاکیزگی روح را فراهم نمایند و در زمان انعقاد نطفه دارای ویژگیهایی نظیر آرامش روانی، اخلاقی و معنوی مناسبی کسب کنند و با استفاده از روزی حلال مقدمات پاکیزگی روح را فراهم نمایند و در زمان انعقاد نطفه دارای ویژگیهایی نظیر آرامش روانی، طهارت جسمی و روحی، اندیشهای پاک، انگیزه الهی داشتن فرزندی صالح، متذکر به یاد و نام خدا و ملتزم به خواندن نماز شب زفاف باشند به طور یقین بخشی از وظایف والدین قبل از تولد تحقق مییابد...» (محمودیان، 1383: 118)
در همین راستا از امام رضا(ص)نقل شده که فرمود:
«چون عروس را آوردند موی پیشانی او را بگیر و رو به قبله بگو خداوندا! امانت خویش را دریافت کردم، به مقتضای پیمان زناشویی او را حلال کردهام، خدایا فرزند مبارک و تمام عیار از او نصیبم فرما و شیطان را از اولادم بینصیب گردان»(مشکینی، 1359: 68)
2-1- بسترسازی فرهنگ ایثار در دوران جنینی فرزندان
امروزه بر کمتر کسی پوشیده است که دوران جنینی کودک علاوه بر اینکه دوران تکامل جسمی و ایام شکلگیری اعضاء و جوارح او است، دوران دریافت پیامهای تربیتی و تأثیرپذیری اخلاقی و روانی او نیز میباشد.
«نتایج تحقیقات {دانشمندان آمریکایی و انگلیسی} نشان میدهد: کودکانی که مادران آنها در دوران بارداری سیگار میکشیدهاند بیشتر دچار مشکلات رفتاری می شوند که اغلب این مشکلات از اوایل هجده تا بیست و چهارماهگی بروز می کند...»(روزنامه خبر جنوب، 2 مرداد 1385).
با توجه به نتایج چنین تحقیقاتی میتوان دریافت که وظیفه دیگر خانواده برای پرورش نسلی پاک و آمادهی شهادت و فداکاری در راه حق، مراقبتهای حساب شدهی دوران جنینی فرزند و فراهم ساختن زمینهی رشد سالم و کامل آن توسط پدر و مادر در این برههی حساس و سرنوشت ساز است. به همین دلیل یکی از اندیشمندان مسلمان با تکیه بر احادیث و روایت چنین گفته است:
«مادر در ایام حمل، اگر از ذکر خدا، شرکت در مجالس الهی، خواندن قرآن، توجه به واجبات و حفظ آرامش غفلت نورزد، در روان و مغز کودک و رشد روحی و معنوی او اثر بسزایی دارد.» (انصاریان، 396).
3-1- فرهنگ سازی خانواده در دوران نوزادی و کودکی
شاید در یک نگاه عادی، دوران نوزادی و طفولیت فقط دوران رشد و نمو جسمی به حساب آید، لکن هم منابع دینی و هم نظریات علمی جدید چیز دیگری را نشان میدهند. دانش رواشناسی ثابت کرده است که به موازات رشد جسمانی کودک، رشد فکری و شخصیتی او نیز انجام میشود (ریتال، 1317: 126) و نوزادان از سه یا چهار ماهگی نسبت به محیط و افراد پیرامون خود شناخت پیدا کرده و به عنوان مثال مادر خویش را از دیگر بانوان اطراف خود باز میشناسند (در همان 133) و به همین دلیل نسبت به مادر وابستگی شدیدی از خویش بروز میدهند. (همان 1402) بنابراین رعایت نکات زیر در این دوران برای خانوادهها ضروری میباشد:
1-3-1- تغذیهی حلال و سالم:
یکی از اموری که در این برهه از زندگی کودک تأثیر جدی بر رشد جسمی و روانی او میگذارد، نوع و شکل تغذیه او است که در روایات اسلامی (عاملی، 1385) نیز به آن اشاره شده است. به طور مثال پیامبر گرامی اسلام میفرماید:
«آموزش خواندن و نوشتن، شنا و تیراندازی و اینکه جز از راه حلال و پاکیزه روزی او را نرساند حق فرزند است که بر عهدهی پدر میباشد.»(ری شهری، 1371: 720)(ج10).
همچنین بعید نیست اینکه امام حسین(ع)، بیعت نکردن خود و یارانش با یزید را به دامنهای پاک و پاکیزهی مادران (حجور، طابت و طهرت) نسبت میدهد اشاره به همین مطلب باشد. (انصاریان؛ 1379: 437).
1-3-2- رعایت شؤون اسلامی در اخلاق و رفتار:
علاوه بر تأثیرگذاری یک جانبهی خانواده بر خلق و خوی کودک، نوعی آموختن دیداری و شنیداری نیز توسط کودک صورت میگیرد که والدین و اطرافیان، آموزگاران خواسته و ناخواستهی این کلاسها خواهند بود. یکی از صاحب نظرانی که در زمینهی مشکلات اخلاقی کودکان کار علمی انجام داده است، مینویسد:
«به نظر همهی روانشناسان پایههای اخلاق و رفتار در محیط خانواده گذارده میشود و کودکان از طریق دیدنها و شنیدنها و البته اغلب از طریق دیدهها، راه و رسم زندگی را میآموزند و این آموزش نقش فوقالعاده و به عقیدهی بسیاری نقش مادامالعمر دارد.»(قائمی، 1369: 17)
از این رو حاکمیت فضای مذهبی و در میان بودن سخن پیرامون حق طلبی و فداکاری و محترم شمرده شدن شهید و شهادت توسط اعضاء خانواده، بستر پذیرش فرهنگ ایثار و شهادت را در فرزندان فراهم خواهد ساخت.
علامه در این زمینه میفرماید:
«از نخستین روزی که {کودک} سخن یا اشاره را میفهمد پایهی اخلاق پسندیده و صفات شایسته را در روان وی بنا نهاده و استوار سازند و تا میتوانند او را از موضوعات خرافی نترسانند و از کارهای زشت و خلاف عفت بازدارند و خود نیز از دورغ و بدگویی و دشنام الفاظ رکیک اجتناب کنند و در برابر وی کارهای پسندیده کنند تا عفیف و عالی طبع بار آید.» (ری شهری، 1371: 721)(ج10)
1-3-3- پاشیدن بذر محبت اهل بیت در دل و جان کودک:
بدیهی است شرکت دادن فرزندان در مجالس مذهبی و جلسات سوگواری سالار شهیدان که در آنها به دور از گزافه گویی و تحریفات، حوادث و عبرتهای عاشورا بیان میگردد عشق و محبت اهل بیت (علیهم السلام) را در دل و جان آنها نهادینه مینماید میفرماید:
«فرزندانتان را با سه ویژگی عشق به پیامبر(ص) و حب خاندان او و قرائت قرآن تربیت نمایید.» (طباطبایی، 1359: 29)
1-3-4- ایجاد محیطی آرام و عاطفی برای رشد کودک:
روشن است که مهیا کردن محیطی آرامش بخش و عاطفی برای کودک و برقراری رابطهای محبت آمیز بستر لازم را برای پذیرش پیامهای تربیتی خانواده، از جمله هدایتگریهای آنها به سوی فرهنگ ایثار و شهادت فراهم کرده و با وابستگی و اطمینانی که فرزند نسبت به والدین پیدا میکند به آسانی آموزههای اخلاقی و معنوی آنان را خواهد پذیرفت، (قائمی، 1369: 33) امیرمؤمنان علی(ع) در مورد رابطۀ محبت و تأثیرپذیری میفرماید: «به هر کس میخواهی نیکی کن تا امیر {و فرمانروای} او شوی.» (مکارم شیرازی، 1379: 16)
4-1- فرهنگ سازی خانواده در دوران نوجوانی و بلوغ
دوران نوجوانی و بلوغ به خاطر رخ دادن دگرگونیهای خاص جسمی و روحی در فرد، یکی از حساسترین دورههای زندگی به شمار میرود. در این زمان که میتوان آن را مرز احساسات و عقلانیت نامید فرزندان ما از یک سو دارای نیازهای عاطفی شدید بوده و از سوی دیگر به سوی خردورزی و استقلال فکری پیش میروند.
بنابراین لازم است جهت قبولاندن فرهنگ ایثار و شهادت به آنها بیش از پیش از عقل و منطق استفاده کرده و از در اسلالال با آنان سخن گفت و در کنار آن از پیامهای عزت طلبانه و غیرت برانگیز دینی نیز بهره گرفت. به طور مثال خانواده باید در این دوران با گفتار و کردار خویش به نوجوان خود بیاموزد که از دیدگاه پیامبر اسلام «خداوند بلند مرتبه بندگان غیرتمند خود را دوست میدارد.» (همان، 15) و به فرمودهی امیر مؤمنان علی(ع) باید بذر شجاعت را در جانها کاشت، چرا که در غیر این صورت نمیتوان از حق و حقیقت دفاع نمود. (همان، 90).
5-1- نقش خانواده در ایجاد و استمرار دین باوری و فداکاری جوانان
میدانیم که دوران جوانی ویژگیهای خاص خود را دارد و فردی که این مقطع عمر خویش را سپری میکند در اوج استقلال طلبی، حقیقت جویی و پرسشگری است، بنابراین چنانچه خانوادهها خواهان جوانانی مذهبی با برخورداری از باورهای عمیق دینی و آمادهی ایثار و شهادت هستند باید نکات زیر به طور دقیق و حساب شده مورد توجه و دقت قرار دهند:
1-5-1- رعایت صداقت و یک رنگی در مورد مسایل مذهبی:
از آنجا که جوانان دارای ذهنی حقیقت جو بوده و معمولاً از ریاکاری مذهبی بیزار میباشند، چنانچه خانوادهها طالب فرزندانی معتقد و ایثارگر و شهادتطلب هستند لازم است به طور جدی اخلاص را در امور دینی خود مراعات کرده و از دوگانگی حرف و عمل پرهیز نمایند. (نهجالبلاغه، کلمات قصار، شماره 456).
1-5-2- بهرهگیری از استدلال و عقلانیت برای اثبات حقانیت دین:
همانگونه که اشاره شد دوران جوانی، دوران پرسشگری و بازخوانی مجدد اعتقادات سنتی و خانوادگی افراد است؛ بنابراین چنانچه خانوادهها با دلیل و منطق به پرسشهای اعتقادی جوان پاسخ ندهند و از در تحکم و جبر یا احساسات و عاطفه با آنها سخن بگویند ممکن است برای همیشه از دین و دینداری متنفر گشته و در نتیجه زمینهی فداکاری و جانبازی در راه آن از ذهن و دل آنان رخت بربندد.
1-5-3- تقدیس شهید و شهادت و یادآوری اهداف بزرگ شهیدان:
بدون شک شهادت در راه خدا با همهی ارزشمندیش به خودی خود هدف نمیباشد، بلکه هدف اصلی دفاع از دین و حق و عدالت است که هر مؤمنی باید برای رسیدن به چنین هدف والایی تا سر حد جانفشانی و فداکاری آماده باشد. به همین دلیل خانوادهها در طرح موضوع بسیار مهم ایثار و شهادت با جوانان خویش، نباید آن را هدف اصلی معرفی کنند؛ بلکه ثابت نمایند چنانچه در جهت دفاع از حق و حقیقت و عزت و شرافت انسانی شهادت نصیب آنان گردد نیز پیروزند.
چنانکه امام سجاد(ع) در دعا برای مرزداران اسلام، ابتدا پیروزی آنها و شکست دشمنانشان را از خداوند طلب میکند و از او درخواست میکند زمانی شهادت نصیب آنان شود که دشمنان ریشه کن شده و امنیت حاصل شده باشد. (محدثی، 1371: 85)
1-5-4- دمیدن روح شجاعت و عزت و غیرت در جوانان:
همانگونه که قبلاً نیز اشاره شد، انسان در صورتی آمادهی شهادت و ایثار میشود که از روحیهی عزتمندی و شجاعت برخوردار بوده و برای مبارزه در راه خدا ترس و تردیدی به خود راه ندهد. (مطهری، 1365: 14) (ج2) از این رو لازم است همواره شجاعت و غیرت و عزت را در دل و جان جواننمان زنده و بارور ساخته و با یادآوری الگوهای مردانگی و شرافت آنان را از ذلت پذیری به دور سازیم.
1-5-5- پرهیز از یاس آفرینی و پاشیدن بذر ناامیدی:
شکی نیست که چنانچه اعضاء خانواده یا مسؤولان آموزشی و فرهنگی کشور همواره از کنار رفتن جوانان از صحنه و کمبود نیروهای جان برکفی که آمادهی مبارزه و جانبازی باشند سخن بگویند، گرد یأس و ناامیدی بر فضای جامعه پاشیده شده و شور و نشاط جهاد و مبارزه رنگ میبازد. به همین سبب مقام معظم رهبری (مدظله العالی) در جمع خانوادههای ایثارگران استان گیلان، پس از تحلیل و پردازش وضعیت اجتماعی کشور و جهان میفرماید:
«امروز هم در میدان مجاهدت در راه آرمانهای اسلامی و در مقابلهی با دشمنی دشمنان این کشور، اگر لازم باشد، میلونها جوان مؤمن و با اخلاص، با همۀ شور و طراوت ایمانی خودشان، مثل کوه ایستادهاند» (غرویان، 1382: 855)
2-رسانههای جمعی و فرهنگ ایثار و شهادت
بیتردید صدا و سیما، روزنامهها، مجلات و سایتهای اینترنتی به خاطر فراوانی مخاطبان و گسترهی موسیع دریافت کنندگان پیامهایشان تأثیری فراگیر برابعاد مختلف فرهنگ جامعه و شکلگیری باورها و شخصیت افراد به جای خواهند گذاشت؛ از این رو برنامهریزی هدفمند و مدیریت متعهدانه و استفاده از همهی ظریفیتهای علمی و هنری و امکانان سخت افزاری و نرمافزاری این رسانهها در راه ترویج و گسترش فرهنگ شهادت طلبی و فداکاری، میتواند نقش بسزایی در نهادینه شدن این فرهنگ در طیف وسیعی از افراد و خانوادهها ایفا نمایند. به نظر میرسد چنانچه وسایل ارتباط جمعی کشور به گونهای هماهنگ اقدامات زیر را به صورتی سنجیده، عالمانه و هنرمندانه انجام دهند تا حد زیادی به وظیفه خود در زمینهی پدیدآیی و گسترش فرهنگ ایثار و شهادت در جامعه عمل کرده و فضای مناسب را در سطح اجتماع ایجاد خواهند نمود.
2-1- تبیین قدسی بودن آرمانهای دینی
بدیهی است که هر قدر اهداف و آرمانهای یک ملت با عظمتتر و ارزشمندتر باشد، ایستادگیها و فداکاریهای بیشتری نیز به خاطر آن صورت خواهد گرفت. نگاهی عمیق به آموزههای دینی اسلام و بازخوانی همراه با تدبر آیات قرآنی و توجه به سخنان معصومین (علیهمالسلام) به خوبی ما را در اثبات این ادعا یاری و راهنمایی خواهد کرد.
قرآن مجید به عنوان کتاب آسمانی و قانون زندگانی همواره مبارزه و جهاد در راه خدا را وظیفهای بسیار والا که هدف آن رهایی آدمیان از بندگی یکدیگر و رساندن آنها به بندگی خدا و سعادت دنیا و آخرت است معرفی کرده و شهادت در راه حق را عین زندگی و برخورداری از نعمات الهی میداند (حجتی، 1373: 156-157) و پیامبر اسلام، حضرت محمد(ص) شهید شدن در راه پروردگار را بالاترین فیض و ارزش برمیشمارد (غرویان، 1382: 695) و علی(ع) جهاد را دری از درهای بهشت نامیده که حضرت دوست آن را برای اولیاء خاص خود گشوده است. (نهجالبلاغه، خطبه 29).
استاد شهید آیتالله مطهری(ره) در مورد تأثیر مقدس جلوه کردن اهداف بر ایثارگری و فداکاری در راه آنها میفرماید:
«تقدس بخشیدن یک جهان بینی به هدفهای مکتب، سبب میگردد که افراد به سهولت در راه هدفهای مکتب فداکاری و از خودگذشتگی به خرج دهند. تا یک مکتب نتواند به هدفهای خود تقدمی بخشد و در افراد، حس پرستش، فداکاری و گذشت نسبت به هدفهای مکتب به وجود نیاورد، آن مکتب ضمانت اجرایی ندارد.» (مکارم شیرازی، 1379: 99).
2-2- برانگیختن احساس مسؤولیت و تعهد دینی در مخاطبان
یکی دیگر از نقشها و وظایف رسانههای گروهی دمیدن روح تعهد و مسؤولیت نسبت به دین و میهن و ارزشهای والای انسانی اسلام در اقشار مختلف جامعه است. آیات و روایات در بردارندهی موضوع «امر به معروف و نهی از منکر» (فیض حضور ولایت، 1380: 29) و «مسؤولیت همگانی مسلمین» (آل عمران / 199) در برابر جامعهی اسلامی و حتی نسبت جامعهی بشری از جمله نرمافزارهای لازم برای برانگیختن حس تعهد و مسؤولیت در جامعه است که صدا و سیمای بشری از جمله نرم افزارهای لازم برای برانگیختن حس تعهد و مسؤولیت در جامعه است که صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران و دیگر رسانههای جمعی میتوانند با تبیین عالمانه و جذاب آنها زمینه ایثارگری و از جان گذشتگی مردم را برای عملی ساختن آنها فراهم سازند.
در همین راستا است که امام خمینی(ره) در دوران جنگ تحمیلی چنین میفرمودند:
«چه سپاه پاسداران و چه سایر قوای انتظامی و نظامی و غیر انتظامی و چه سایر ملت همه توجه داشته باشند که ما وظیفه داریم که این اسلامی که به ما رسیده حفظش کنیم، تا آن فرد آخری که خدای نخواسته کشته میشود موظف است برای حفظ اسلام، برای دفاع از ملت، دفاع از کیان اسلامی، دفاع از کشور اسلامی تا آخر، زن و مرد، بچه و بزرگ مکلفند که دفاع کنند.»
2-3- تبیین مفهومی و مصداقی رابطهی ایمان و ایثار
از جمله اقداماتی که صدا و سیما و دیگر رسانههای عمومی توان اجراء گستردهی آن را داشته و در پناه آن گستره و عمق فرهنگ شهادت و ایثار بیش از پیش فزونی مییابد تشریح مستدل و سمتند رابطهی ایمان دینی و ایثارگری است که هرگز نباید شانه از زیر بار آن خالی نمایند. هر مسلمانی میداند که جهاد اسلامی بدون قید «فیسبیلالله» مفهومی ندارد و برای خدایی شدن جنگ و دفاع باید ایمان و باور دینی مجاهدان تقویت گردد.
رسانههای جمعی به ویژه صدا و سیما که بیشترین مخاطب را به خویش اختصاص داده است به دو طریق میتوانند به این هدف دست یابند: نخست اینکه از همهی توان و امکانات خویش برای تشریح منطقی و جذاب رابطهی ایمان و فداکاری بهره بگیرند و از سخنان و بیانات اندیشمندان و صاحب نظران بزرگی همچون امام راحل (ره)، مقام معظم رهبری و اساتید حوزه و دانشگاه استفاده نموده و در قالب سخنرانیهای کوتاه، مصاحبه، میزگرد، پرسش و پاسخ و زیرنویسهای زیبا و تأثیرگذار به مخاطبان خود عرصه بدارند و دوم اینکه با پخش مستنداتی از دوران دفاع مقدس و نیز بازسازی صحنههای تاریخی از واقعیتهای پر افتخار گذشته، کارامدی فوقالعادهی ایمان را در میدانهای ایثار و فداکاری به نمایش بگذارند.
2-4- ارایه تصویری منطقی و واقعگرایانه از الگوهای ایثار و شهادت
تاریخ پرافتخار دین مبین اسلام و مذهب سرافراز تشیع مالامال از اسوههای فداکاری و از جان گذشتگی در راه آرمانهای الهی و انسانی میباشد که معرفی خالی از خرافهی آنها نقش بسزایی در عمق بخشی و گسترش فرهنگ ایثار و شهادت در جامعهی اسلامی خواهد داشت. صدا و سیما و دیگر ابزارهای ارتباط جمعی چنانچه بخواهند از این استعدادهای نهفتهی دینی در پدیدآیی و توسعه فرهنگ شهادت طلبی و فداکاری استفاده نمایند لازم است نکات زیر را مورد توجه و دقت قرار دهند:
2-4-1- پرهیز از تحریفات و پیرایهها در پرداختن به عاشورا و شهادت:
آلودن گوهر ایثار و شهادت، آن هم در کان سرشار از خلوص عاشورا، به خرافات و تحریفات نه فقط از الگو بودن این حادثهی عظیم در ذهن و دل مخاطبان رسانهها جلوگیری میکند، بلکه ابتدا زمینهی تمسخر و دهن کژی نسبت به این حماسهی بزرگ را فراهم ساخته و اندک اندک اصل شهادت و فداکاری در راه آرمانها زیر سؤال خواهد رفت. به همین دلیل مقام معظم رهبری میفرمایند:
«اولین شرط{برای تبلیغ صحیح واقعه عاشورا}این است که ما حادثهها را از پیرایههای مضر خالی کنیم... بنابراین اولین مسأله این است که ما حادثه را خالص کنیم و آن حادثهی خالص شده و دقیق و متقن را به انواع بیانهای هنری – از شعر و نثر و سبک روضهخوانی که خودش یک سبک هنری مخصوص است بیامیزیم.»
2-4-2- دوری جستن از تحریف معنوی قیام حسینی(ع):
خطر وارونه جلوه کردن هر نهضتی فقط در قالب تحریف لفظی و گزارش دورغ در مورد آن تحقق نمییابد، بلکه گاهی با آنکه اصل حادثه و جزییات آن به شکلی صحیح گزارش و ارایه میگردد، لکن با تحریف معنوی، آثار سازندهی آن نهضت از بین رفته و نقش الگویی آن دچار ضعف شدید میشود. علامه شهید مرتضی مطهری(ره) در این زمینه میفرماید:
«تحریف معنوی یعنی منحرف کردن روح و معنی یک جمله یا یک حادثه و چون بحث در اطراف حادثه است پس تحریف معنوی یک حادثه یعنی اینکه علل و انگیزهها و همچنین هدف و منظورهای آن حادثه را چیز دیگری غیر از آنچه هست معرفی کنیم.» (مطهری، 1400: 104).
2-4-3- آمیختن احساسات و منطق در تبلیغ الگوهای شهادت طلبی:
کار دیگری که در صدا و سیما و رسانههای گروهی پیرامون شهید و شهادت باید انجام گیرد، آمیختن منطق و احساسات با هم در ارایهی فرهنگ عاشورا است. بدیهی است که اگر به قول استاد مطهری(ره) فقط به جنبهی تراژدیک و نفله شدن شهداء کربلا و مظلومیت آنان توجه گردد (مطهری، 40)(ج 2).
و همه نگاهها و دلها به ثواب گریه بر امام حسین(ع) و یارانش ختم شود فرهنگی شکل میگیرد که از حد احساسات فراتر نرفته و شیعیانی کوفی مسلک را تربیت خواهد نمود که به گفتهی فرزدق شامی شاعر «دلهایشان با حسین(ع) و شمشیرهایشان بر علیه او خواهد بود.» و عزاداران حسینی به این دل خوش خواهند کرد که با ابراز احساساتشان توانستهاند تسلی بخش دل زهرای اطهر(س) در جنان باشند و نیازی به همراهی عملی با حسین(ع) و جامهی عمل پوشاندن به اهداف آن حضرت احساس نخواهند کرد.
2-4-4- پرهیز از دور از دسترس قرار دادن الگوهای ایثار و شهادت:
یکی از اموری که در پدید آیی و ترویج فرهنگ شهادت طلبی و عاشورایی زیستن مردم، تأثیرگذار است این است که ارایه و معرفی الگوها به گونهای باشد که مخاطبان باور کنند میتوانند از آنها پیروی کنند و مانند آنها حماسه بیافرینند. در غیر این صورت به قول شهید مطهری(ره) این خطر وجود دارد که مردم احساس کنند حماسهی حسینی امری آسمانی است که برای انسانهای عادی قابل پیروی نمیباشد. (صحیفه نور، 1361: 98)(ج 15).
در حالی که «گروهی که در سرنوشت با امام (ع) همراه شدند مردمی عادی بودند و هر کدام دارای زن و فرزند و خانواده و دوستانی بودند و از بیت المال مقرری دریافت میکردند... اما از همهی اینها چشم پوشیدند و برای نثار جان در راه حسین(ع)» با اجتماع خود به ستیز برخاستند.» (همان، 277) (ج 13).
2-4-5- بهرهگیری مناسب از مصاحبهها و وصیتنامههای شهیدان
همانطور که در بند پیش یادآوری شد یکی از وظایف وسایل ارتباط جمعی در مورد ترویج فرهنگ ایثار و شهادت با همگانی ساختن این عرصه و ایجاد حس پیروی و الگوی قرار دادن پیشتازان این میدان در تک تک افراد جامعه است. از این رو پخش به موقع و کارشناسانه مصاحبههای شهدای سرافراز دوران انقلاب و دفاع مقدس و آزادگان و جانبازان گرانسنگ و نیز قطعاتی از وصیتنامهها و خاطرات این عاشورائیان سترگ میتواند تأثیر بسزایی در قابل پیروی ساختن الگوهای فداکاری و جانبازی بر جای گذارده و فرهنگ ایثار و شهادت را ریشهدار نماید.
3-مراکز آموزشی فرهنگ ایثار و شهادت
امروزه دیگر تجربیات و آموختههای علمی و تربیتی افراد محدود به خانواده و اطرافیان آنها نمیباشد، بلکه علاوه بر آنان مراکز آموزشی مختلف از کودکستانها گرفته تا دانشگاهها نیز در این میدان تأثیر جدی داشته و نقش بسیار مهمی ایفا مینمایند. به همین دلیل چنانچه جامعهای حاکمیت جو ایثار و شهادت بر فضای فرهنگی کشور را مهم میداند باید نظام آموزشی خود را به گونهای سازمان دهی کند که خروجی هزینهها و تلاشهای انجام شده در آن، جوانان خود ساخته و با هویتی باشد که به خوبی فرهنگ و تاریخ خویش را شناخته و به نیکی آمادهی کوشش و فداکاری در راه آن بوده و تا پای جان از آن دفاع نمایند. (همان، 44 (ج 12).
برای رسیدن به چنین هدفی در هر یک از مقاطع آموزشی اقداماتی لازم است که به شرح زیر میباشد:
3-1- فرهنگ سازی در دوران پیش دبیرستانی:
از آنجا که دوران دبستان و راهنمایی به عنوان دومین و سمین نهاد شکل دهی شخصیت افراد، (تقیزاده اکبری، 1380: 114) از نظر وضعیت عاطفی و نیاز فراگیران به محبت و مهربانی تا حد زیادی شبیه هم هستند راهکارهای زیر جهت ترویج فرهنگ از خود گذشتگی در راه آرمانهای مقدس برای این دوران پیشنهاد میگردد:
3-1-1- رعایت اخلاص و قصد قربت توسط مربیان:
بدون شک، الهی بودن انگیزهی مربیان و خلوص نیت آنان نه فقط در قبولی و ارزشمندی کوششهای آنها نقش اساسی دارد که پیامبر اکرم(ص) فرمود: «ارزش کارها بسته به نیتی است که برای آنها میشود»، بلکه در اثر گذاری بر روی مخاطبان و ایجاد تحول روحی و شخصیتی در آنها نیز بسیار مؤثر میباشد.
3-1-2- یکرنگی و همراهی علم و عمل:
هرگز نباید پنداشت که دانشآموزان چشم و دل بسته، گوش به آموزههای زبانی آموزگاران میسپارند و هر آنچه آنان عرضه کنند جدای از کردار و رفتار آنها، آن را میپذیرند و در خزانهی دل میاندوزند؛ بلکه علمکرد آنها تأثیر بسزایی در پذیرش و عدم پذیرش اندرزها و گفتارهای آنان بر جای میگذارد. (همان، 110) امام صادق(ع) در این زمینه میفرماید:
«براستی اگر عالم به علم خود عمل نکند موعظه و اندرز او از دلها بلغزد، آنچنان که باران از روی سنگ صاف بلغزد.» (حدیث ولایت، 1375: 12) (ج2).
3-1-3- ابراز محبت و احترام نسبت به فراگیران:
اگر قرار است معلم در شگلگیری شخصیت و باور دانشاموزان تأثیر مثبت به جا گذارد و این تاثیرگذاری به حدی عمیق باشد که آنان را برای فداکاری در راه باورها و اعتقاداتشان آماده سازد، لازم است هر چه بیشتر حوزهی نفوذ خویش را در دل و جان فراگیر گسترش دهد. بنابراین «وقتی شاگرد از معلم توجه و محبت و احترام مشاهده نکرد و معلم نسبت به او توهین روا داشت از معلم و استفادها ز او بیزار میگردد.»
3-1-4- شخصیت علمی آموزگار و نقش آن در فرهنگ سازی:
متاسفانه بسیاری از معلمان پرورشی مدارس که متصدیان اصلی امور فرهنگی در این محیطهای آموزشی تربیتی هستند یا از نظر علمی ضعیف میباشند یا با تخصصهای غیر همخوان به انجام امور فرهنگی اشتغال دارند. بدیهی است که در چنین حالتی معلم مبلغ خوبی برای فرهنگ ایثار و شهادت در بین آموزش پذیران خود نخواهد بود:
«معلم هر اندازه دارای رفتار انسانی مطلوب باشد، ولی از نظر علمی ضعیف و ناتوان تلقی شود، مورد قبول شاگردان واقع نخواهد شد.»
3-1-5- رعایت عدالت و پرهیز از تحمیل کردن عقیده خود به فراگیران:
روحیهی حساس دانشآموزان همراه با صداقت و پاکی طینت آنها، آنان را از هر نوع بیعدالتی و تحمیل و تحکم بیزار میکند. بنابراین مروجان فرهنگ ایثار و شهادت باید توجه داشته باشند که تبلیغ فداکاری در راه حق و دادگری با تحمیل عقیده و عدم مراعات عدالت هیچ همخوانی ندارد.
«معلم نباید در برخورد با شاگردان عدالت را فراموش کند. او نباید بین شاگردان تفاوت و تمایز قابل شود. اگر شاگردان احساس کنند که معلم بین آنها تبعیض قایل شده است به او توجه و اعتماد نخواهند کرد.»
«... اگر {دانشآموز} برای قبول باور تازه تحت فشار قرار گیرد ممکن است حالت دفاعی به خود گرفته و برای اثبات عقاید خود به توجیه بپردازد یا ممکن است عقاید جدید را بدون دلیل و برخلاف میل باطنی خویش بپذیرد...»
نکتهی دیگری که نباید فراموش کرد این است که کتابها و منابع درسی مناسب، فضا و محیط مدرسه و رفتار مدیران و کارکنان مدارس نیز نقش بسزایی در پدیدآیی و گسترش فرهنگ ایثار و شهادت دارد و باید همهی آنها در کنار یکدیگر این هدف مقدس را پیگیری نمایند.
3-2- ترویجفرهنگ ایثار و شهادت دردبیرستانها وپیشدانشگاهیها:
به طور طبیعی هر چه سن انسان بالاتر میرود گرایشها و انتظارات عاطفی او جای خود را به عقلانیت و منطقگرایی میسپارد. بنابراین بدیهی است که برای فرهنگسازی و ترویج شهادت طلبی و ایثار در دورهی دبیرستان و پیش دانشگاهی، ضمن توجه و مراعات آنچه که مربوط به دوران پیش دبیرستانی است، نکات زیر نیز باید از سوی متولیان امر آموزش و پرورش رعایت گردد:
3-2-1- حاکمیت منطق و استدلال بر گفتار و رفتار متولیان:
همانگونه که پیشتر گفته شد دوران دبیرستان و پیش دانشگاهی دوران بلوغ فکری و جانشینی عقلانیت به جای احساسات عاطفی صرف در جوانان است؛ بنابراین لازم است دبیران و مربیانی که قصد ترویج فرهنگ ایثار و شهادت در چنین محیطهایی را دارند از تحمیل عقیده و توجیه کاریهای سست و تکیه بر احساسات صرف در برخورد با جوانان خودداری نموده و با دلیل و برهان با آنان سخن بگویند:پ
«در تشکیل باورها باید بین آن دسته از عقاید که متکی بر دلیل هستند با آنچه که در اثر زمینههای عاطفی و شرطی به وجود آمدهاند، فرق گذاشت. حتی در تشکیل باور صحیح باید دلایل درستی آن برای خود فرد روشن باشد. به عبارت دیگر نمیتوان باوری را صرفاً به خاطر اینکه صحیح است به دیگران تحمیل نمود؛ زیرا در این صورت مساله عادت دادن مطرح میشود نه پرورش تفکر و شناخت علمی.»
به همین سبب است که وقتی رهبر فقید انقلاب اسلامی امام خمینی(ره) از شهادت سخن میراند فلسه و کارامدی آن را نیز یادآور شده و میفرماید: «ملتی که شهادت دارد اسارت ندارد» و یا مقام معظم رهبری حضرت آیتالله خامنهای مدظله چنین میفرماید:
«هیچ ملتی بدون فداکاری و مجاهدت نمیتواند از بندهای اسارت نجات پیدا کند.»
استاد شهید آیتالله مرتضی مطهری نیز میفرماید:
«آری، شهدا شمع محفل بشریتند، سوختند و محفل بشریت را روشن کردند.»
3-2-2- آموختن اندیشیدن به جای اندیشهها:
بدیهی است اگر نسل جوان به تفکر و اندیشیدن پیرامون موضوعات عادت کند و از محیط پیرامون خود و جامعهای که در آن زیست میکند غافل نماید، نه تنها حق را از باطل بازخواهند شناخت بلکه حاضر به فداکاری در راه آن نیز خواهد شد. بنابراین چنانچه ملتی خواهان حاکمیت فرهنگ ایثار و شهادت بر فضای جامعه است باید نظام آموزشی آن، به خصوص از مقطع دبیرستان به بعد، اندیشیدن را به جای اندیشهها بنشاند.
3-2-3- ایجاد تعهد عملی نسبت به باورهای دینی:
یکی از نکاتی که متاسفانه در بین دینداران کم و بیش مورد غفلت واقع میشود رابطهی تنگاتنگ ایمان و عمل است و این در حالی است که معمولاً در آیات قرآنی این دو گوهر همواره با هم میآیند و پیشوایان و رهبران اسلامی بارها بر عمل به باورهای دینی تاکید فرمودهاند. به طور مثال امام سجاد، حضرت زینالعابدین(ع) در مورد لزوم پیریوی عملی از پیشوایان دینی چنین میفرماید:
«آگاه باشید که، مبغوضترین مردم نزد خداوند کسی است که بسنت امامی را بپذیرد و از اعمالش پیروی نکند.»
3-2-4- هماهنگی محتوای متون درسی با آموزههای شفاهی ملعمان:
شکی نیست که دوگانگی در پیامهای آموزشی – تربیتی، مخصوصاً در حوزهی مسایل دینی و اعتقادی، فراگیران را به سردرگمی و تردید نسبت به آنچه به آنان ارایه می-گردد دچار خواهد ساخت. بنابراین لازم است محتوای متون درسی و آنچه که دبیران با هدف ترویج فرهنگ ایثار و شهادت با دانشآموزان خود را میان میگذارند تضاد و تباینی نداشته و حتی مؤید یکدیگر بوده و پیام مشترکی را القاء نمایند.
3-2-5- ایجاد حس مشترک هدفمند:
از جمله عناصری که وجود آن میتواند برگسترش و فراگیری فرهنگ ایثار و شهادت در سراسر جامعه کمک نماید، ایجاد حس مشترک نسبت به دین و وطن و ارزشهای متعالی مذهبی است که مراکز آموزشی نباید از آن غافل بمانند. چنانکه برخی از کارشناسان در این زمینه چنین گفتهاند:
«یکی از مهمترین عناصر و عوامل موفقیت گروه، داشتن یک «حس مشترک هدفمندی» یا داشتن هدفی واحد است. این هدف را باید در داخل گروه پرورش داد.»
امام خمینی(ره) نیز در مورد هدف مشترک شهدای کربلا اینگونه میفرمایند:
«هر چه روز عاشورا سیدالشهداء سلام الله علیه به شهادت نزدیکتر میشد، افروختهتر میشد و جوانان او مسابقه میکردند برای اینکه شهید بشوند، همه هم میدانستند که بعد از چند ساعت دیگر شهیدند، مسابقه میکردند آنها، برای اینکه آنها میفهمیدند برای چه آمدهاند، آگاه بودند که ما آمدیم ادای وظیفه خدایی بکنیم، آمدیم اسلام را حفظ بکنیم.»
بدیهی است که علاوه بر نکات فوق، فضاسازی هنرمندانه و زیبای محیط با سخنان بزرگان و پیشوایان دینی و شهداء گرانقدر اسلام در مورد ایثار و فداکاری و مبارزه با ظلم و عزت طلبی، اجراء نمایشنامهها و نمایش فیلمهایی مناسب در این زمینه و برگزاری مستمر مسابقات فرهنگی و میزگردها و جلسات پرسش و پاسخ نیز عناصری هستند که در پدید آیی و گسترش فرهنگ ایثار و شهادت در بین دانشآموزان مقاطع دبیرستان و پیش دانشگاهی از کارآمدی مؤثری برخوردار بوده و نباید آنها را فراموش نمود.
3-3- وظایف مراکز آموزش عالی در مورد فرهنگ ایثار و شهادت:
علاوه بر آنچه که در مورد دبیرستانها و پیش دانشگاهیها گفته شد، وظایف و برنامههای خاصی برای مراکز آموزش عالی در این زمینه قابل تصور است که در زیر به برخی از آنها اشاربه خواهد شد:
3-3-1- جهت دهی کارهای پژوهشی:
از آنجا که دانشگاه محل دانش و پژوهش است و تحقیق و تتبع یکی از وظایف مهم اساتید و دانشجویان به حساب میآید، راهاندازی مجلات علمی پژوهشی به عنوان محلی برای چاپ مقالات، اجزاء طرحهای تحقیقاتی با موضوع جهاد و شهادت، اختصاص تکالیف دانشجویی دروس همخوان، بهخصوص دروس معارف اسلامی به موضوعات مرتبط با شهادت و ایثار و نیز برگزاری همایشهای علمی از جمله اقداماتی است که برای رسیدن به هدف فوق کارساز خواهد بود.
3-3-2- برگزاری جشنوارهها و یادوارهها:
استفاده از برنامههای جذاب و تأثیرگذاری همچون جشنوارهها و یادوارهها برای ترویج و تعمیق فرهنگ ایثار و شهادت در محیطهای دانشجویی هم نوعی تذکر و یادآوری است و هم میتوان در خلال برنامههای جذاب آن، موضوعات همخوان علمی را مطرح کرده و از حضور و گفتگو با الگوهای جوانمردی و ایثار برای تاثیرگذاری بر مخاطبان استفاده نمود.
3-3-3- میزگردها و جلسات پرسش و پاسخ:
همانگونه که پیشتر نیز گفته شد دانشجویان و جوانان دانشگاهی هم از لحاظ مقطع سنی و هم از لحاظ موقعیت اجتماعی در جایگاهی قرار دارند که پرسشگری و استدلال طلبی جزء ویژگیهای گریز ناپذیر آنها است. بنابراین اگر قرار است فرهنگ فداکاری و از جان گذشتی در چنین محیطهایی رشد کرده و گسترش یابد. باید زمینهی پاسخگویی به شبهات و ذهنیات جوانان را با برگزاری میزگردهای علمی و جلسات پرسش و پاسخ فراهم نموده و با بردباری و منطق به سوالات و نقدهای آنان پاسخ داد.
3-3-4- استفاده از برنامههای هنری:
روح جوان به همانمقدار که به دنبال منطق و استدلال است همان مقدار هم به زیباییها و لطایف حساسیت نشان میدهد؛ بنابراین نمایش تئاترها و فیلمهای حق طلبانه و حماسی، بهرهگیری از موسیقیهای ملی و غرور آفرین و شب شعرها و نمایشگاههای عکس با مضمون دفاع و جنبازی میتواند روحیهی ایثارگری و فداکاری را در دانشجویان و جوانان زنده کرده و آنان را از بیخیالی و غفلت برهاند.
3-3-5- متون درسی جذاب و پرمحتوا:
در دسترس بودن متون متنوع، عمیق و پرجاذبه با محتوای عزتمندی و شهادت طلبی چه به عنوان کتابهای درسی و چه به عنوان منابع تحقیق و پژوهش در محیطهای دانشگاهی، نقش بسزایی در جهت دهی اذهان دانشجویان به سوی فرهنگ ایثار و شهادت ایفا نموده و زمینهی علمی گسترش این فرهنگ را مهیا خواهد ساخت. بدیهی است برگزاری نمایشگاهها و فروش با تخفیف بالای کتاب، فراوانی این گونه منابع در کتابخانههای دانشگاهها و راهاندازی جلسات نقدی و بررسی چنین کتابهایی در کنار برگزاری مسابقات کتابخوانی و اختصاص بخشی از نمره دروس عمومی به مطالعه و تلخیص این نوع منابع، بستر لازم را برای رسیدن به هدف فوق فراهم خواهد نمود.
3-3-6- یادکرد غرورآمیز یادگاران عرصۀ ایثار:
چنانچه اساتید و مسؤولان دانشگاهها به شکل مناسب و به موقع در کلاسها و جلساتشان افتخارات دوران انقلاب و هشت سال دفاع مقدس را یادآوری کنند و فضای دانشگاهها را با عطر شهادت و ایثار خوشبو گردانند و استادانی که خود در این گونه عرصهها دستی بر آتش داشتهاند به دور از خودنمایی و برخور طلبکارانه در زمان مناسب خاطرات خویش را بازگو نموده و از شهیدان راه حق و حقیقت با احترام و خشوع یاد کنند فضایی ملکوتی در محیط دانشگاه ایجاد خواهد شد که نفسها را به نفس شهداء و فداکاران عرصههای ایثار و پایمردی گره خواهد شد.
طبیعی یاست که نصب تابلوها و پوسترهایی با مضمون شهید و شهادت و اشعار حماسی برانگیزانند در راهروها و سالنها و دیگر مکانهای مناسب دانشگاهها رسیدن به هدف فوق را سرعت بخشیده و فضا را جوانمردانه خواهد نمود.
4- جمعبندی و نتیجهگیری
چنانچه جامعهای خواهان برخورداری از نسلی با عزت و آمادهی ایثار و شهادت است باید به طور بنیادی به فرهنگسازی در این زمینه پرداخته و عوامل تأثیرگذار در ین عرصه را شناسایی کرده و با تمام ظرفیت و توان برای هر کدام از آنها برنامهریزی نماید.
خانواده به عنوان اولین پایگاه شکلگیری ور شد شخصیت افراد، کارش را از هنگام انعقاد نطفه فرزندان تا دوران جوانی آنها به طور حساب شده انجام دهد و وسایل ارتباط جمعی خود را موظف به ترویج فرهنگ ایثار و شهادت بدانند و مراکز آموزشی از کودکستان گرفته تا دانشگاه همت خود را برای ریشهدار ساختن این فرهنگ ارزشمند به کار گیرند. هیچکدام از این عوامل نباید فراموش کنند که برای فرهنگ سازی و نهادینه شدن امر فداکاری و از جان گذشتگی در راه خدا و اهداف مقدس در جامعه اسلامی، لازم است جبههی متحد و فراگیر را تشکیل داده و همۀ عناصر مؤثر در این عرصه را - حتی فراتر از آنچه که در این جستار به آن پرداخته شده است - در کنار هم و هماهنگ و هدفمند به میدان آورده و در این راه پر ارزش و ارجمند مخلصانه انجام وظیفه نمایند.
در غیر این صورت چه بسا برخی از آنها آثار مثبت و سازندهی اقدامات برخی دیگر را خنثی و بیاثر سازند و زمینه را برای حاکمیت روح رخوت و سازشکاری را در جامعه فراهم کنند و این درست همان چیزی است که دشمنان دین و کشور خواهان آن میباشند.
پینوشتها:
1- محمودیان، حسین و... دانش خانواده، ص 118، انتشارات سمت، تهران 1383.
2- مشکینی، علی، ازدواج در اسلام، ترجمه احمد جنتی، ص68 به نقل از بحار، 103/277، انتشارات یاسر، تهران 1359.
3- روزنامه خبر جنوب، دوشنبه 2 مرداد 1385.
4- ر. ک: وسایل الشعیه، ج 15، ص 136.
5- انصریان. حسین، نظام خانواده در اسلام، ص 396.
6- ر. ک: زمینه روانشناسی، ج1، ص 126.
7- ر.ک: همان ص 133.
8- ر.ک: همان ص 140.
9- ر.ک: وسایل الشیعه، ج 15، باب الرضا (ع.)
10- میزان الحکمه، ج 10، ص 720.
11- ر.ک: نظام خانواده در اسلام، ص 437.
12- قائمی، علی، خانواده و مشکلات اخلاقی کودکان، ص 17 و نیز رجوع شود: همان صص 40 و 41.
13- میزان الحکمه، ج 10، ص 721.
14- طباطبایی. سید محمد حسین، آموزش دین، ج2، ص 29 و نیز جهت اطلاع بیشتر رجوع شود به: دانش خانواده، ص 91.
15- ر. ک: قائمی. علی، خانواده و مشکلات اخلاقی کودکان، ص 33 و نیز زمینه روانشناسی، ج 1، ص 151 – 158.
16- مکارم شیرازی. ناصر، یکصد و پنجاه درس زندگی، ص 15.
17- یکصد و پنجاه درس زندگی، ص 90 به نقل از نهج الفصاحه، ص 15.
18- ر.ک: تعلیم و تربیت در اسلام، ص 177 و نهجالبلاغه، خطبه 29.
19- نهجابلاغه، کلمات قصار، شماره 456.
20- محدثی. جواد، پیامهای عاشورا، ص 85 به نقل از: مناقب، ابن شهر آشوب، ج 4، ص 68.
21- ر.ک: حماسه حسینی، مرتضی مطهری، ج 2، ص140.
22- صحیفه سجادیه موضوعی، محسن غرویان، ص 855.
23- ر.ک: حجتی، سید محمدب اقر، آداب تعلیم و تعلم در اسلام، ص 156-157.
24- ر. ک: صحیفه سجادیه موضوعی، ص 695.
25- ر.ک: نهجالبلاغه، خطبه 29.
26- یکصد و پنجاه درس زندگی، ص 99 به نقل از نهجالفصاح، ص 15.
27- فیض حضور ولایت، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، ص 29.
28- سوره آل عمران، آیه 169.
29- ر. ک: قیام و انقلاب مهدی(ع) به ضمیمه شهید، ص 104 و فرهنگ کوثر شماره 66، ص 98.
30- نهجالبلاغه، خطبه 27، ص 34.
31- نهجالبلاغه، نامه 35، ص 420.
32- مجموعه آثار، ج2، ص 40.
33- ر.ک: قرآن کریم، آل عمران، آیه 104.
34- رسول اکرم(ص): کلکم راع و کلکم مسؤول عن رعیته...
35- صحیفه نور، ج 15، ص 98.
36- صحیفه نور، ج 13، ص 277.
37- همان، ج 12، ص 44.
38- عوامل معنوی و فرهنگی دفاع مقدس، ج 1، ص 114 به نقل از روزنامه جمهوری اسلامی مورخ 28/1/62. تقی زاده اکبری.
39- همان، ص 110 به نقل از مجله پیام انقلاب، شماره 211، ص 21.
40- حدیث ولایت، ج2، ص 12.
41- حماسه حسینی، ج 3، ص 284.
42- ر.ک: حماسه حسنی، ج 3، ص 286.
43- ر.ک: پیشوایان ما، ص 146.
44- ر.ک: حماسه حسینی، ج 2، ص 286.
45- ر.ک: همان.
46- پیشوایان ما، ص 150.
47- عوامل معنوی و فرهنگی دفاع مقدس، ج1، ص 175 به نقل از حدیث ماندگار، ج 1، ص 120.
48- همان ص 176.
49- همان به نقل از حدیث ماندگار، ج 2، ص 166.
50- مقام معظم رهبری در این زمینه میفرمایند: «نیاز عمدۀ جوان هویت است، باید هویت و هدف خودش را بشناسد، باید بداند کیست و برای چه میخواهد کار و تلاش کند. (فیض حضور ولایت، ص 62)»
51- ر.ک: پرورش اعتماد به نفس در کودکان، ص 75.
52- آداب تعلیم و تعلم در اسلام، ص 124 به نقل از کنزالعمال 3/422 و 424.
53- ر.ک: مهارتهای آموزشی و پرورشی، ص 134.
54- الکافی، ج 1، ص 56.
55- آداب تعلیم و تعلم در اسلام، ص 302.
56- مهارتهای آموزشی و پرورشی، ص 135.
57- مهارتهای آموزشی و پرورشی، ص 135.
58- همان، ص 84.
59- در این مورد مراجعه شود به: کودکان عقب ماندۀ ذهنی، تالیف غلامعلی افروز، ص 74.
60- مهارتهای آموزشی و پرورشی، ص 80-81.
61- فیض حضور ولایت، ص 24.
62- قیام و انقلاب مهدی، به ضمیمه شهید، ص 76.
63- به عنوان مثال مرحوم شهید ثانی در شرح لمعه میفرماید: شیعه کسی است که از علی(ع) پیروی نماید. (الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، ج 3، ص 182.)
64- تحف العقول، ص 442.
65- مدیریت در پنه فرهنگها، ص 316.
66- صحیفه نور، ج 15، ص 55.
فهرست منابع و مآخذ
1- قرآن کریم، مترجمه مهدی الهی قمشهای.
2- نهجالبلاغه، ترجمه محمد ثنی.
3- ادیب، عادل. (1371). پیشوایان ما. ترجمه اسدالله مبشری. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
4- استن هاوس، گلن. (1384). پرورش اعتماد به نفس د رکودکان. ترجمه بهار ملکی. تهران: انتشارات ققنوس.
5- افروز، غلامعلی. (1363). کودکان عقب ماندۀ ذهنی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
6- الحر العامعلی. (1385). وسایل الشیعه. بیروت: انتشارات داراحیاءالتراث العربی.
7- الحرانی، ابن شعبه. (1367) تحف العقول فی اخبار آل الرسول. ترجمه احمد جنتی. تهران: انتشاران امیرکبیر.
8- العاملی، زینالدین (شهید ثانی). (1403). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه. تعلیقات سید محمد کلانتر. بیروت: داراحیاءالتراث العربی.
9- المحمدی الری شهری، محمد. (1371). میزان الحکمه و قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
10-انصاریان، حسین. (1379). نظام خانواده در اسلام. قم: انتشارات ام ابیها.
11- تقیزاده اکبری، علی. (1380). عوامل معنوی و فرهنگی دفاع مقدس. قم: مرکز تحقیق اسلامی نمایندگی ولی فقیه در سپاه.
12- حجتی، سید محمد باقر. (1373). آداب تعلیم و تعلم د راسلام گزارش گونهای از «منیته المرید». تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
13- حدیث ولایت. 2، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی. تهران: 1375.
14- رحیمی، محمدرضا. (1376). حدیث ماندگار. تهران: نشر شاهد.
15- روزنامه خبر جنوب. دوشنبه دوم مرداد 1385.
16- ریتال، اتکینسون و... (1371). زمینه روانشناسی. مترجمان محمد تقی براهنی و تهران: انتشارات رشد.
17- شعبانی، حسن. (1370). مهارتهای آموزشی و پرورشی. تهران: انتشارات سمت.
18- شنایدر، سوزان سی و بارسو، ژان لوئی. (1382). مدیریت در پهنۀ فرهنگها. مترجمان سید محمد اعرابی و داوود ایزدی. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی.
19- صحیفه نور. ج 12 و 15. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. تهران 1361-1371.
20- طباطبایی، سید محمد حسین. (1356). آموزش دین. قم: انتشارات جهان آرا.
21- غرویان، محسن. (1382). صحیفه سجادیه موضوعی. قم: دفتر نشر معارف.
22- فیض حضور ولایت. انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی. قم: 1380.
23- قائمی، علی. (1369). خانواده و مشکلات اخلاقی کودکان. تهران: انتشارات امیری.
24- کلینی، محمدبن یعقوب. (1348). اصول کافی ترجمه سید جواد مصطفوی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اهل بیت(ع).
25- محدثی، جواد (1381). پیامهای عاشورا. قم: پژوهشکده تبلیغات اسلامی نمایندگی ولی فقیه در سپاه.
26- محمودیان، حسین و... (1383) دانش خانواده. تهران: انتشارات سمت.
27- مشکینی، علی. (1359). ازدواج در اسلام. ترجمه احمد جنتی. تهران: انتشارات یاسر.
28- مطهری، مرتضی. (1376). تعلیم و تربیت در اسلام. قم: انتشارات صدرا.
29- مطهری، مرتضی. (1365). حماسه حسنی. قم: انتشارات صدرا.
30- مطهری، مرتضی. (1400). قیام و انقلاب محمدی(ع) به ضمیمه شهید. قم: انتشارات صدرا.
31- مکارم شیرازی، ناصر. (1397). یکصد و پنجاه درس زندگی. قم: انتشارات نسل جوان، قم 1379 ه. ق.