دفاع مقدس و فرهنگ ایثار و شهادت

نویسنده: حمدعلی برزنونی - عضو هیأت علمی دانشگاه امام حسین (ع)

سخن گفتن در باب «دفاع مقدس و فرهنگ ایثار و شهادت» آسان نیست و از سوی دیگر نمی توان نیز از آن گذشت و به سكوت گذراند. وقتی از دفاع مقدس و ایثار و شهادت طلبی و ارزش های بروز یافته در آن دوران پرافتخار سخن به میان می آید، زبان از گفتن و قلم از نوشتن اش بازمی ماند.

باری نمی توان به سكوت گذراند و این مقوله مهم و انسانی را فرو گذاشت، لیكن دراین عرصه به قدر تشنگی باید وارد شد و آب طلبید. زیرا:

آب دریا را اگر نتوان كشید‎/ هم به قدر تشنگی باید چشید.

اما چه می توان كرد؟ فرو رفتن در دریا و غوطه ور شدن دراین اقیانوس بیكران، غرق شدنی را به دنبال دارد. اگر آب هم بچشی، تشنه تر شدن را به ارمغان خواهد آورد. بگذریم.

آنچه در پی خواهید خواند بخش كوتاهی است از نوشتار بلند آقای محمدعلی برزنونی با عنوان «دفاع مقدس و فرهنگ ایثار و شهادت». با این توضیح كه چاپ همه مباحث تخصصی مطرح شده دراین مقاله از حوصله خوانندگان روزنامه خارج بود.

 

تعریف فرهنگ ایثار

ارزش های اخلاقی در فطرت آدمی ریشه دارند و این عامل مهم و اساسی، بیدار كننده فطرت نهفته و خواب آلوده آدمیان و هدایتگر آن در مسیری صحیح و هدفی ارزشمند است. انقلاب اسلامی باهدف تجدید حیات اسلام، عامل بیداری فطرت در خواب و گرفتار در طبیعت مسلمین بود. با این انقلاب و در جریان این انقلاب، فرهنگ عمیق اسلامی فرصت بروز و ظهور یافت. از سوی دیگر، تجاوز به حریم پاك سرزمین اسلامی، زنگ خطری بود كه مردم را به حفظ و حراست از پیشینه ارزش ها و باورهای فرهنگی خویش واداشت. این پیشینه، عمدتاً در آموزه های دینی و فرهنگ اسلامی ریشه داشت.

شرایط جنگی و دفاع مقدس، تبلور عملی و تجلی عینی همه ارزش های متعالی انسانی بود. ارزش ها درجنگ شكوفا شد و واقعیت عملی یافت. در عرصه فرهنگ بسیج و دفاع مقدس، عشق و عرفان، دلاوری و مردانگی، شجاعت و حماسه، ایثارگری و از خود گذشتگی، ایمان به هدف و اطمینان به پیروزی و در یك كلمه ارزش های اصیل اخلاقی انسانی ظهور یافت و تجلی پیدا كرد.

در نظر صاحب این قلم، فرهنگ ایثار، مجموعه ای از افكار، اعتقادات، باورها، ارزش ها، پسندها، علایق، دلبستگی ها، روابط، عرف و عاداتی است كه در جریان انقلاب و با توجه به پیشینه دینی ملت بارور شد و در دوران دفاع مقدس تجلی یافت و در عرصه های گوناگون بازسازی و سازندگی نیز خود را نشان می دهد.

عرصه های «گفتاری»، «نوشتاری» و «رفتاری» شكل دهنده این فرهنگ ارزشمند و ارزش آفرین و طبعاً قابل انتقال به نسل های بعدتر است.

آن «ارزش ها» را چگونه می توان حفظ كرد؟ ارزش به عنوان مقوله ای متعالی و برتر، چون چیزی بدیهی و مطلق كه عالی تر كردن آن امكانپذیر، اما انكاركردنش معمولاً ناممكن است و بر افراد تحمیل می شود (1).

بر این اساس ارزش های ایثارگری، بسیج، انقلاب و دفاع مقدس می تواند مواردی باشد كه در جریان انقلاب و دوران دفاع مقدس بر افراد تحمیل شده و رفته رفته، عالی و عالی تر شده است.

به بیان دیگر ارزش هایی هستند كه انقلاب اسلامی، آن ها را ایجاد كرد و دفاع مقدس، آن ها را متبلور و عینی ساخت؛ مثل شهادت طلبی، فداكاری، انفاق، بذل، احسان، عفو، بردباری، فروخوردن خشم، ازخود گذشتگی، ایثار، پایمردی، شجاعت، استقامت، عدالت خواهی، ظلم ستیزی، آزادی خواهی، غیرت، جوانمردی و...

شهادت طلبی یكی از تجلیات معنادار ایثارگری است كه در دفاع مقدس بروز واقعی یافت. همین روحیه شهادت طلبی است كه درحال حاضر، انتفاضه فلسطینیان را زنده نگاه داشته است.

آن فرهنگ مقدس ایثارگری را چگونه باید حفظ كرد و به نسل آینده انتقال داد؟

در این عرصه، غفلت از تحقیقات بنیادین و زیربنایی و اكتفا به كارهای روبنایی و صوری خطرآفرین است. باید به تحقیقات بنیادین و زیربنایی و كاربردی در كنار كارهای روبنایی و صوری توجه كرد. فراموش نكنیم كه از بنیادها، كاربردها برمی خیزد.

ایجاد جو هیجان و عاطفه خوب است اما كافی نیست. عاطفه مكتبی همیشه باید همراه با آگاهی عقیدتی باشد. عاطفه و احساس بدون عقلانیت، نوعی یك بعدی نگری را رواج خواهدداد. احساس و عاطفه مركب هستند و عقل راكب آنان. همانند تأثیر ظاهر و باطن بر هم.

هم پرداخت هیجانی و عاطفی و هم پرداخت عقلانی لازم است. رویكرد عاطفی و احساسی در كنار رویكرد عقلانی باید مطرح شود. شور و شعور هر دو نقش آفرین اند.

بازتولید فرهنگ ایثار از طریق اسطوره سازی و اسوه پردازی در قالب هنرمندانه و زیبا لازم است تا با مشاهده رفتار از آن، الگوسازی و درنتیجه، الگوپذیری مناسب صورت گیرد.

ایثارگری یك ارزش است؛ مقوله ای برتر و متعالی كه انقلاب و جنگ آن را متبلور و عینی كرد. چه كنیم تا فرهنگ ایثارگری بماند، عمیق تر شود، غبار نگیرد و به نسل های بعدی منتقل شود.

راه های حفظ و انتقال فرهنگ ایثار

«سیال بودن» یكی از ویژگی های آشكار فرهنگ است. فرهنگ به گونه ای است كه قدرت انتقال ازعصری به عصر دیگر و از نسل پیشین به نسل پسین را دارد؛ اما چگونه؟ با جاری شدن آن در متن زندگی مردم. فرهنگ ایثار و ارزش های آن برای جاودانه ماندن باید با زندگی روزمره مردم، عجین شود و در متن زندگی آنان جریان پیدا كند. ایثار زمان و مكان نمی شناسد، همه زمانی و همه مكانی است. به یاد آوریم روزهای انقلاب و نیز روزهای خاطره انگیز و پرشور دفاع مقدس را كه چگونه حضور و همراهی همه مردم را در جریان ها شاهد بودیم. هم اكنون وقتی پیكر پاك و معطر شهیدان را می آورند، حال و هوای آن روزها دوباره پیدا می شود و همین امر، نشان نفوذ عمیق ارزش های دینی و ملی در میان آحاد ملت است.

مهم، هدایت شور، احساسات و عواطف پاك جامعه اسلامی و مردم خوب، بزرگوار و رشید ایران اسلامی و خدمت به آنان است كه به تعبیر امام راحل امتحان خود را خوب پس داده اند و حتی بهتر از امت پیامبر (ص) در صدر اسلام در صحنه ظاهر و حاضر شده اند.

در یك نگاه ساده، در محتوای فرهنگ ایثار موارد زیادی را می توان مشاهده كرد. ایدئولوژی و جهان بینی، باورها و ارزش های پشتوانه فرهنگ ایثارگری و شهادت را می سازند و به برخی از آنها تحت عنوان مبانی ایثار پرداختیم. خداخواهی، دین باوری، خدایابی، اخلاص، انسان دوستی و دگرخواهی، از خودگذشتگی، عزت، عظمت و تكامل روحی بسیاری دیگر به عنوان پیش زمینه ایثار مطرح است. برخی از این محتوا فعالیت های آموخته شده و مشترك، نظیر ایثار، از جان گذشتگی و دیگر ارزش هایی است كه از آن نام بردیم. برخی دیگر از مقوله افكار و اندیشه ها است. مواردی نظیر از جان گذشتن در راه خدا، مقابله با كفر، جهاد فی سبیل الله از این زمره اند. برخی دیگر را می توان به عنوان محصولات اجتماعی و مشترك فرهنگی غنی ایثار دانست. لباس ها، مقبره ها، گنبدهای شهدا و تمام آثاری كه از ایثارگران به جا مانده است. برخی دیگر نیز فناوری و ابزارهایی است كه محصولات مربوط به ایثار و شهادت را می سازد. برخی دیگر نیز سازمان های اجتماعی و نهادهایی نظیر بنیاد ایثارگران، حفظ آثار و ارزش های دفاع مقدس هستند كه در این زمینه مشغول به خدمت رسانی اند.

جاری كردن فرهنگ ایثار با این محتوای بسیار، در متن زندگی عموم جامعه، شیوه و ابزارهای خاص خود را می طلبد.

اگر بخواهیم ایثارگری، فرهنگ مردم شود و ملكه ذهن Internalization و درونی شود، باید علاوه بر عمومی بودن، از حالت عمدی بیرون آید. باید وارد ناخودآگاه مردم شود و به اصطلاح علمای اخلاق ملكه شود. صفت اخلاقی كه تبدیل به ملكه شد، تغییر آن آسان نیست.

برای این كار باید تلاش های بسیار صورت پذیرد.

موارد زیر برخی از این اقدام های ضروری است:

الف) خدامحوری و آرمان گرایی مسئولان جامعه با نگاه تكلیف محور به جای نگاه رابطه محور و عامل شدن به انجام و پیگیری آن همراه با در میان نهادن صریح و صادقانه مشكلات و پرهیز از پنهان كاری های غیرضرور.

ب) جلوگیری از تنزل ارزش های ایثارگری و دفاع مقدس از سطح ملی و مردمی به سطح ارزش های گروهی. این ارزش ها باید در فرهنگ جاری شود نه این كه به صورت خرده فرهنگ در گروه هایی خاص رواج داشته باشد. این كار با شكستن حصر ارزش ها و منحصر نداشتن آنها به گروهی خاص امكان پذیر است. باید برای اهمیت یافتن ارزش ها از طریق تبیین علمی، عقلانی و مناسب آنها زمینه سازی كرد.

ج) تلاش مناسب و فعال برای باورپذیر كردن ارزش های دفاع مقدس از طریق اجتناب جدی از تبلیغاتی كردن آنها و در نظر گرفتن انواع مخاطبان و در سطح آنان سخن گفتن كه توصیه پیامبر بزرگ این است كه «كلم الناس قدر عقولهم».

د) اقدام مناسب برای استفاده هنرمندانه از نمادهای بدیل در قالب های بدیع هنری به منظور بازآفرینی فرهنگی ارزش های دفاع مقدس در عین حفظ روح كلی آنها.

ه) ایجاد هماهنگی كامل میان بخش های فرهنگی با دیگر بخش های جامعه از طریق مهندسی فرهنگی و تبیین نظام جامع فرهنگی كشور و مدیریت آن.

و) اطلاع رسانی درست، سریع و مناسب از مسائل مختلف جامعه برای آحاد مردم از طریق وسایل ارتباط جمعی و رسانه های دیداری، شنیداری، گفتاری و نوشتاری.

ز) تلاش برای بومی سازی مطالعات فرهنگی و مباحث متنوع آن از طریق از میان بردن تعارض میان صاحب نظران در تعریف ارزش ها و مسائل مختلف فرهنگی و اجتماعی.

ح) اقدام برای از میان بردن جاه طلبی ها و مسابقه الگوهای دینی و فكری جامعه برای رسیدن به قدرت. نكند این فكر تداعی شود كه همه تلاش ها برای رسیدن به قدرت ناچیز دنیایی و پست هایی كه به تعبیر علی(ع) امانتی بر گردن است، بوده و هست!

ط) اقدام مؤثر برای از میان بردن مظاهر متنوع ضدارزشی و شبیخون فرهنگی در سطوح مختلف جامعه كه حتی برخی تحت عنوان ارزش ها تبلیغ و ترویج می شود.

ی) آموزش و پرورش یا تعلیم و تربیت غیرمستقیم، هنری و جذاب مطالب و مباحث عینی و عملی فرهنگ ایثار از جمله برشمردن برجستگی های ایثارگری و خدمتگزاری، اسرار شهادت طلبی و تفاوت آن با مرگ طبیعی، تبیین اصل دفاع مشروع در اسلام و حقوق بین الملل معاصر، توضیح تلازم متناسب در حق و تكلیف، لزوم حفظ اصل امنیت و احساس امنیت، توجه به ادبیات اثرگذار داستانی، فیلم ها، تئاترها، اردوها، بازدیدها و... كه با نوعی تعادل و البته تفاهم همراه باشد.

ك) لزوم آسیب شناسی ایثارگری و ایثارگران.

ل) برخی اقدام های دیگر نظیر چاپ مجموعه مقالات، راه اندازی فصلنامه فرهنگ ایثار، برقراری ارتباطات مكاتبه ای، راه اندازی سایت و وبلاگ های مختلف در این باره، ایجاد دبیرخانه علمی دائمی، تشكیل انجمن زنان هنرمند، عدم توجه به جنسیت و...

  

منابع:

1) مبانی جامعه شناسی، هانری مندارس، ژرژ گورویچ، ترجمه باقر پرهام، انتشارات سیمرغ، تهران، چاپ دوم،۱۳۵۷ ص۱۶۲